ಭೃಶಮಸುಖಮಮರ್ಷಿತಾ ತದಾ ಬಹು ವಿಲಲಾಪ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ರಾಘವಮ್। ವ್ಯಸನಮುಪನಿಶಾಮ್ಯ ಸಾ ಮಹತ್ ಸುತಮಿವ ಬದ್ಧಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಕಿಂನರೀ
ಅವಳು ಅಸಹ್ಯವಾದ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿ, ರಾಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಮಗನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವ ಅಪ್ಸರೆಯಂತೆ, ಬಹಳವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಹೋದಳು.
thumb|ಏಕವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಣ್ಡೇ ಏಕವಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥೨-
ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ, ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
ತಥಾ ತು ವಿಲಪನ್ತೀಂ ತಾಂ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ರಾಮಮಾತರಮ್। ಉವಾಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ದೀನಸ್ತತ್ಕಾಲಸದೃಶಂ ವಚಃ
ಕೌಸಲ್ಯಾ, ರಾಮನ ತಾಯಿ, ಈ ರೀತಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ದುಃಖಭರಿತವಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
ನ ರೋಚತೇ ಮಮಾಪ್ಯೇತದಾರ್ಯೇ ಯದ್ ರಾಘವೋ ವನಮ್। ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಜ್ಯಶ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ವಾಕ್ಯವಶಂಗತಃ
ಆರ್ಯೆ, ರಾಮನು ರಾಜ್ಯಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಹೆಣ್ಣಿನ ಮಾತಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ನನಗೂ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ.
ವಿಪರೀತಶ್ಚ ವೃದ್ಧಶ್ಚ ವಿಷಯೈಶ್ಚ ಪ್ರಧರ್ಷಿತಃ। ನೃಪಃ ಕಿಮಿವ ನ ಬ್ರೂಯಾಚ್ಚೋದ್ಯಮಾನಃ ಸಮನ್ಮಥಃ
ಹಳೆಯವನಾಗಿ, ಆಸೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ತಪ್ಪುಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವ ರಾಜನು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಾಗ ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇನು?
ನಾಸ್ಯಾಪರಾಧಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ನಾಪಿ ದೋಷಂ ತಥಾವಿಧಮ್। ಯೇನ ನಿರ್ವಾಸ್ಯತೇ ರಾಷ್ಟ್ರಾದ್ ವನವಾಸಾಯ ರಾಘವಃ
ನಾನು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಪ್ಪನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ, ಅವನು ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಮಾಡುವಂತಹ ದೋಷವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ.
ನ ತಂ ಪಶ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ಲೋಕೇ ಪರೋಕ್ಷಮಪಿ ಯೋ ನರಃ। ಸ್ವಮಿತ್ರೋಽಪಿ ನಿರಸ್ತೋಽಪಿ ಯೋಽಸ್ಯ ದೋಷಮುದಾಹರೇತ್
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತನಾದರೂ, ದೂರವಾದವನಾದರೂ, ಯಾರೂ ರಾಮನ ತಪ್ಪನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಯಾದರೂ ಹೇಳಬಲ್ಲವರಿಲ್ಲ.
ದೇವಕಲ್ಪಮೃಜುಂ ದಾನ್ತಂ ರಿಪೂಣಾಮಪಿ ವತ್ಸಲಮ್। ಅವೇಕ್ಷಮಾಣಃ ಕೋ ಧರ್ಮಂ ತ್ಯಜೇತ್ ಪುತ್ರಮಕಾರಣಾತ್
ದೇವತೆಗಳಂತಿರುವ, ನೇರವಾದ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿರುವ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೂ ಪ್ರೀತಿಯಿರುವ ಮಗನನ್ನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ತಂದೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು?
ತದಿದಂ ವಚನಂ ರಾಜ್ಞಃ ಪುನರ್ಬಾಲ್ಯಮುಪೇಯುಷಃ। ಪುತ್ರಃ ಕೋ ಹೃದಯೇ ಕುರ್ಯಾದ್ ರಾಜವೃತ್ತಮನುಸ್ಮರನ್
ಮತ್ತೆ ಮಕ್ಕಳಾಗಿರುವ ತಂದೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ ಮಗನು ಯಾರು? ರಾಜರ ನಡೆ ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವ ಮಗನು ಯಾರಿದ್ದಾನೆ?
ಯಾವದೇವ ನ ಜಾನಾತಿ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಮಿಮಂ ನರಃ। ತಾವದೇವ ಮಯಾ ಸಾರ್ಧಮಾತ್ಮಸ್ಥಂ ಕುರು ಶಾಸನಮ್
ಯಾವಾಗ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯದೆ ಇರುತ್ತಾರೋ, ಆವರೆಗೆ ನೀನು ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೋ.
ಮಯಾ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಸಧನುಷಾ ತವ ಗುಪ್ತಸ್ಯ ರಾಘವ। ಕಃ ಸಮರ್ಥೋಽಧಿಕಂ ಕರ್ತುಂ ಕೃತಾನ್ತಸ್ಯೇವ ತಿಷ್ಠತಃ
ನಾನು ಬಿಲ್ಲು ಹಿಡಿದು ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ರಾಘವ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಯಮನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ, ಯಾರಿಗೂ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಏನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ನಿರ್ಮನುಷ್ಯಾಮಿಮಾಂ ಸರ್ವಾಮಯೋಧ್ಯಾಂ ಮನುಜರ್ಷಭ। ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಶರೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಯದಿ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ವಿಪ್ರಿಯೇ
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನೇ, ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಮ್ಮ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉಳಿದರೆ, ನಾನು ಗಂಭೀರವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಊರನ್ನು ಜನರಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ.
ಭರತಸ್ಯಾಥ ಪಕ್ಷ್ಯೋ ವಾ ಯೋ ವಾಸ್ಯ ಹಿತಮಿಚ್ಛತಿ। ಸರ್ವಾಂಸ್ತಾಂಶ್ಚ ವಧಿಷ್ಯಾಮಿ ಮೃದುರ್ಹಿ ಪರಿಭೂಯತೇ
ಯಾರು ಭರತನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಅವನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರನ್ನು ನಾನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾಕಂದರೆ ಮೃದು ಸ್ವಭಾವದವರನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿತೋಽಯಂ ಕೈಕೇಯ್ಯಾ ಸಂತುಷ್ಟೋ ಯದಿ ನಃ ಪಿತಾ। ಅಮಿತ್ರಭೂತೋ ನಿಃಸಙ್ಗಂ ವಧ್ಯತಾಂ ವಧ್ಯತಾಮಪಿ
ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಮ್ಮ ತಂದೆ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಸಂತೋಷಪಡದೆ, ಶತ್ರುವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಹಿಂಜರಿಕೆಯಾಗದೆ ಕೊಲ್ಲಬೇಕು, ಕೊಲ್ಲಲೇಬೇಕು.
ಗುರೋರಪ್ಯವಲಿಪ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಮಜಾನತಃ। ಉತ್ಪಥಂ ಪ್ರತಿಪನ್ನಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ಭವತಿ ಶಾಸನಮ್
ಗುರುವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಗರ್ವದಿಂದ ಸರಿಯಾದ ತಪ್ಪನ್ನೂ ಅರಿಯದೆ, ತಪ್ಪುಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಅಗತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಲಮೇಷ ಕಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಹೇತುಂ ವಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮ। ದಾತುಮಿಚ್ಛತಿ ಕೈಕೇಯ್ಯೈ ಉಪಸ್ಥಿತಮಿದಂ ತವ
ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಯಾವ ಬಲವನ್ನಾದರೂ ಕಾರಣವನ್ನಾದರೂ ಅವನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಈ ಸಿದ್ಧವಾದ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೆ?
ತ್ವಯಾ ಚೈವ ಮಯಾ ಚೈವ ಕೃತ್ವಾ ವೈರಮನುತ್ತಮಮ್। ಕಾಸ್ಯ ಶಕ್ತಿಃ ಶ್ರಿಯಂ ದಾತುಂ ಭರತಾಯಾರಿಶಾಸನ
ನೀನು ಮತ್ತು ನಾನು ಇಬ್ಬರೂ ಅವನೊಂದಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನೇ, ಅವನಿಗೆ ಭರತನಿಗೆ ಈ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಇದೆ?
ಅನುರಕ್ತೋಽಸ್ಮಿ ಭಾವೇನ ಭ್ರಾತರಂ ದೇವಿ ತತ್ತ್ವತಃ। ಸತ್ಯೇನ ಧನುಷಾ ಚೈವ ದತ್ತೇನೇಷ್ಟೇನ ತೇ ಶಪೇ
ದೇವಿಯೇ, ನಾನು ನನ್ನ ಸಹೋದರನನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸತ್ಯದಿಂದ, ನನ್ನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ, ನಾನು ನೀಡಿದ ಹವನಗಳಿಂದ ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
ದೀಪ್ತಮಗ್ನಿಮರಣ್ಯಂ ವಾ ಯದಿ ರಾಮಃ ಪ್ರವೇಕ್ಷ್ಯತಿ। ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ತತ್ರ ಮಾಂ ದೇವಿ ತ್ವಂ ಪೂರ್ವಮವಧಾರಯ
ದೇವಿಯೇ, ರಾಮನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅಥವಾ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ, ನಾನು ಅವನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿ.
ಹರಾಮಿ ವೀರ್ಯಾದ್ ದುಃಖಂ ತೇ ತಮಃ ಸೂರ್ಯ ಇವೋದಿತಃ। ದೇವೀ ಪಶ್ಯತು ಮೇ ವೀರ್ಯಂ ರಾಘವಶ್ಚೈವ ಪಶ್ಯತು
ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ನಾನು ದೂರಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಬೆಳಗಿನ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೋಗಲಾಡಿಸುವದೋ ಹೀಗೇ. ದೇವಿಯೂ ನನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲಿ, ರಾಘವನು ಕೂಡ ನೋಡಲಿ.
ಹನಿಷ್ಯೇ ಪಿತರಂ ವೃದ್ಧಂ ಕೈಕೇಯ್ಯಾಸಕ್ತಮಾನಸಮ್। ಕೃಪಣಂ ಚ ಸ್ಥಿತಂ ಬಾಲ್ಯೇ ವೃದ್ಧಭಾವೇನ ಗರ್ಹಿತಮ್
ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಜೋಡಿಸಿರುವ, ಬಲಹೀನ, ಮಕ್ಕಳಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವ, ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿಂದಿತನಾದ ನನ್ನ ಹಳೆಯ ತಂದೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.
ಏತತ್ ತು ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ। ಉವಾಚ ರಾಮಂ ಕೌಸಲ್ಯಾ ರುದತೀ ಶೋಕಲಾಲಸಾ
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ, ಕೌಸಲ್ಯಾ ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು.
ನ ಚಾಧರ್ಮ್ಯಂ ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸಪತ್ನ್ಯಾ ಮಮ ಭಾಷಿತಮ್। ವಿಹಾಯ ಶೋಕಸಂತಪ್ತಾಂ ಗನ್ತುಮರ್ಹಸಿ ಮಾಮಿತಃ
ನನ್ನ ಸಹಪತ್ನಿಯು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಬಾಡುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಹೋಗಬಾರದು.
ಧರ್ಮಜ್ಞ ಇತಿ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ಧರ್ಮಂ ಚರಿತುಮಿಚ್ಛಸಿ। ಶುಶ್ರೂಷ ಮಾಮಿಹಸ್ಥಸ್ತ್ವಂ ಚರ ಧರ್ಮಮನುತ್ತಮಮ್
ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ್ದೀಯೆ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡು ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸು.
ಶುಶ್ರೂಷುರ್ಜನನೀಂ ಪುತ್ರ ಸ್ವಗೃಹೇ ನಿಯತೋ ವಸನ್। ಪರೇಣ ತಪಸಾ ಯುಕ್ತಃ ಕಾಶ್ಯಪಸ್ತ್ರಿದಿವಂ ಗತಃ
ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ವಿಧೇಯನಾಗಿ ತಾಯಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದ ಪುತ್ರನು, ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಕಾಶ್ಯಪನು, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.
ಯಥೈವ ರಾಜಾ ಪೂಜ್ಯಸ್ತೇ ಗೌರವೇಣ ತಥಾ ಹ್ಯಹಮ್। ತ್ವಾಂ ಸಾಹಂ ನಾನುಜಾನಾಮಿ ನ ಗನ್ತವ್ಯಮಿತೋ ವನಮ್
ರಾಜನನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಗೌರವದಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೋ, ಹೌದು, ನನ್ನನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಗೌರವಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ, ನಾನು ಅನುಮತಿಸುವುದಿಲ್ಲ—ನೀನು ಇಲ್ಲಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಾರದು.
ತ್ವದ್ವಿಯೋಗಾನ್ನ ಮೇ ಕಾರ್ಯಂ ಜೀವಿತೇನ ಸುಖೇನ ಚ। ತ್ವಯಾ ಸಹ ಮಮ ಶ್ರೇಯಸ್ತೃಣಾನಾಮಪಿ ಭಕ್ಷಣಮ್
ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾದರೆ ನನಗೆ ಜೀವವನ್ನೂ ಸುಖವನ್ನೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ನೀನು ಜೊತೆಯಾದರೆ ಹುಲ್ಲನ್ನಾದರೂ ತಿಂದು ಬದುಕುವುದು ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮ.
ಯದಿ ತ್ವಂ ಯಾಸ್ಯಸಿ ವನಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮಾಂ ಶೋಕಲಾಲಸಾಮ್। ಅಹಂ ಪ್ರಾಯಮಿಹಾಸಿಷ್ಯೇ ನ ಚ ಶಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಜೀವಿತುಮ್
ನೀನು ದುಃಖದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದರೆ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಮರಣಿಸುವೆನು, ಬದುಕಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ತತಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸೇ ಪುತ್ರ ನಿರಯಂ ಲೋಕವಿಶ್ರುತಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಮಿವಾಧರ್ಮಾತ್ ಸಮುದ್ರಃ ಸರಿತಾಂ ಪತಿಃ
ಅಪ್ಪಾ, ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಪಾಪದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನರಕವನ್ನು ನೀನು ಪಡೆಯುವೆ.
ವಿಲಪನ್ತೀಂ ತಥಾ ದೀನಾಂ ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಜನನೀಂ ತತಃ। ಉವಾಚ ರಾಮೋ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ವಚನಂ ಧರ್ಮಸಂಹಿತಮ್
ಹೀಗೆ ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿರುವ ತಾಯಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾತಾಡಿದನು.