ಸೃಷ್ಟಃ ಕ್ರೋಧಾಭಿಭೂತೇನ ವಿನಾಶಾರ್ಥಂ ದುರಾತ್ಮನೋಃ । ಮಧುಕೈಟಭಯೋರ್ವೀರ ವಿಘಾತೇ ವರ್ತಮಾನಯೋಃ । ಸ್ರಷ್ಟುಕಾಮೇನ ಲೋಕಾಂಸ್ತ್ರೀಂಸ್ತೌ ಚಾನೇನ ಹತೌ ಯುಧಿ ।। ೭.೬೩.
ವೀರನೇ, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅವನು, ದುಷ್ಟರಾದ ಮಧು ಮತ್ತು ಕೈಟಭರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು, ಅವರು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಈ ಆಯುಧವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.
ತೌ ಹತ್ವಾ ಜನಭೋಗಾರ್ಥಂ ಕೈಟಭಂ ತು ಮಧುಂ ತಥಾ । ಅನೇನ ಶರಮುಖ್ಯೇನ ತತೋ ಲೋಕಾಂಶ್ಚಕಾರ ಸಃ ।। ೭.೬೩.
ಮಧು ಮತ್ತು ಕೈಟಭರನ್ನು ಜನರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಿ, ನಂತರ ಅವನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.
ನಾಯಂ ಮಯಾ ಶರಃ ಪೂರ್ವಂ ರಾವಣಸ್ಯ ವಧಾರ್ಥಿನಾ । ಮುಕ್ತಃ ಶತ್ರುಘ್ನ ಭೂತಾನಾಂ ಮಹಾಂಸ್ತ್ರಾಸೋ ಭವೇದಿತಿ ।। ೭.೬೩.
ಶತ್ರುಘ್ನ, ಈ ಬಾಣವನ್ನು ನಾನು ಹಿಂದೆ ರಾವಣನ ವಧೆಗೆ ಬಳಸಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾದ ಆತಂಕ ಉಂಟಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಭಯವಿತ್ತು.
ಯಚ್ಚ ತಸ್ಯ ಮಹಚ್ಛೂಲಂ ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕೇಣ ಮಹಾತ್ಮನಾ । ದತ್ತಂ ಶತ್ರುವಿನಾಶಾಯ ಮಧೋರಾಯುಧಮುತ್ತಮಮ್ ।। ೭.೬೩.
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ತ್ರ್ಯಂಬಕನು ಶತ್ರುಗಳ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಿದ ಆ ಮಹಾ ಶೂಲವೇ ಮಧುವಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಯುಧವಾಗಿದೆ.
ಸ ತಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಭವನೇ ಪೂಜ್ಯಮಾನ ಪುನಃ ಪುನಃ । ದಿಶಃ ಸರ್ವಾಃ ಸಮಾಸಾದ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಾಹಾರಮುತ್ತಮಮ್ ।। ೭.೬೩.
ಅವನು ಆ ಆಯುಧವನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಯದಾ ತು ಯುದ್ಧಮಾಕಾಙ್ಕ್ಷನ್ ಕಶ್ಚಿದೇನಂ ಸಮಾಹ್ವಯೇತ್ । ತದಾ ಶೂಲಂ ಗಹೀತ್ವಾ ತಂ ಭಸ್ಮ ರಕ್ಷಃ ಕರೋತಿ ಹಿ ।। ೭.೬೩.
ಯಾರಾದರೂ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿ ಅವನನ್ನು ಕರೆಯುವಾಗ, ಅವನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಸ ತ್ವಂ ಪುರುಷಶಾರ್ದೂಲ ತಮಾಯುಧವಿನಾಕೃತಮ್ । ಅಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಪುರಂ ಪೂರ್ವಂ ದ್ವಾರಿ ತಿಷ್ಠ ಧೃತಾಯುಧಃ ।। ೭.೬೩.
ಆದುದರಿಂದ, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಆ ಆಯುಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದವರೆಗೆ, ನಗರಕ್ಕೆ ಒಳಹೋಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಆಯುಧ ಹಿಡಿದು ನಿಲ್ಲು.
ಅಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಚ ಭವನಂ ಯುದ್ಧಾಯ ಪುರುಷರ್ಷಭ । ಆಹ್ವಯೇಥಾ ಮಹಾಬಾಹೋ ತತೋ ಹನ್ತಾಸಿ ರಾಕ್ಷಸಮ್ ।। ೭.೬೩.
ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನ ಮನೆಗೆ ಒಳ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯು. ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆ.
ಅನ್ಯಥಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ತು ಅವಧ್ಯಃ ಸ ಭವಿಷ್ಯತಿ । ಯದಿ ತ್ವೇವಂ ಕೃತೇ ವೀರ ವಿನಾಶಮುಪಯಾಸ್ಯತಿ ।। ೭.೬೩.
ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನು ಅಜೇಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ, ವೀರನೇ, ಅವನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಏತತ್ತೇ ಸರ್ವಮಾಖ್ಯಾತಂ ಶೂಲಸ್ಯ ಚ ವಿಪರ್ಯಯಃ । ಶ್ರೀಮತಃ ಶಿತಿಕಣ್ಠಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಂ ಹಿ ದುರತಿಕ್ರಮಮ್ ।। ೭.೬೩.
ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಶೂಲದ ಪ್ರಭಾವ ಬದಲಾಗುವುದನ್ನೂ ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಶ್ರೀಮಂತ ಶಿತಿಕಂಠನ ಆಜ್ಞೆ ಎಂದಿಗೂ ತಪ್ಪಲಾಗದು.
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಶ್ರೀಮದುತ್ತರಕಾಣ್ಡೇ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ
ಇಂತಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಶ್ರೀಮದ್ ರಾಮಾಯಣದ ಪವಿತ್ರ ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು.
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಚ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಂ ಪ್ರಶಸ್ಯ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ । ಪುನರೇವಾಪರಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ರಘುನನ್ದನಃ ।। ೭.೬೪.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕಾಕುತ್ಥಸ್ಥನನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೊಗಳಿ, ರಘುವಂಶದ ಸಂತಾನಿಯಾದವನು ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು.
ಇಮಾನ್ಯಶ್ವಸಹಸ್ರಾಣಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪುರುಷರ್ಷಭ । ರಥಾನಾಂ ದ್ವೇ ಸಹಸ್ರೇ ಚ ಗಜಾನಾಂ ಶತಮುತ್ತಮಮ್ ।। ೭.೬೪.
ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಕುದುರೆಗಳು, ಎರಡು ಸಾವಿರ ರಥಗಳು ಮತ್ತು ನೂರು ಉತ್ತಮ ಹಸ್ತಿಗಳು ನಿನಗಾಗಿ.
ಅನ್ತರಾ ಪಣವೀಥ್ಯಶ್ಚ ನಾನಾಪಣ್ಯೋಪಶೋಭಿತಾಃ । ಅನುಗಚ್ಛನ್ತು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಂ ತಥೈವ ನಟನರ್ತಕಾಃ ।। ೭.೬೪.
ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಬಜಾರ್ಗಳು色色ವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಟರು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಾರರ ಬಳಗವೂ ಕಾಕುತ್ಥಸ್ಥನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ.
ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯ ಸುವರ್ಣಸ್ಯ ನಿಯುತಂ ಪುರುಷರ್ಷಭ । ಆದಾಯ ಗಚ್ಛ ಶತ್ರುಘ್ನ ಪರ್ಯಾಪ್ತಧನವಾಹನಃ ।। ೭.೬೪.
ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಬಂಗಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಶತ್ರುಘ್ನನೇ, ಸಾಕಷ್ಟು ಧನ ಮತ್ತು ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಗು.
ಬಲಂ ಚ ಸುಭೃತಂ ವೀರ ಹೃಷ್ಟಪುಷ್ಟಮನುದ್ಧತಮ್ । ಸಮ್ಭಾಷಾಸಮ್ಪ್ರದಾನೇನ ರಞ್ಜಯಸ್ವ ನಗೇತ್ತಮ ।। ೭.೬೪.
ವೀರನೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲಾದ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಿನಯಶೀಲ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮಾತು ಮತ್ತು ಉಡುಗೊರೆಗಳಿಂದ ನಗರವನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.
ನ ಹ್ಯರ್ಥಾಸ್ತತ್ರ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ನ ದಾರಾ ನ ಚ ಬಾನ್ಧವಾಃ । ಸುಪ್ರೀತೋ ಭೃತ್ಯವರ್ಗಶ್ಚ ಯತ್ರ ತಿಷ್ಠಸಿ ರಾಘವ ।। ೭.೬೪.
ಅಲ್ಲಿ ಧನವೂ ಇಲ್ಲ, ಹೆಂಡತಿಯರೂ ಇಲ್ಲ, ಬಂಧುಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ನೀನು ಇರುವ ಕಡೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಿರುವ ಸೇವಕರು ಮಾತ್ರ ಇದ್ದಾರೆ, ರಾಘವ.
ತತೋ ಹೃಷ್ಟಜನಾಕೀರ್ಣಾಂ ಪ್ರಸ್ಥಾಪ್ಯ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಮ್ । ಏಕ ಏವ ಧನುಷ್ಪಾಣಿರ್ಗಚ್ಛ ತ್ವಂ ಮಧುನೋ ವನಮ್ ।। ೭.೬೪.
ನಂತರ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಹಾ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಿ, ನೀನು ಒಬ್ಬನೇ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಧುವಿನ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗು.
ಯಥಾ ತ್ವಾಂ ನ ಪ್ರಜಾನಾತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಯುದ್ಧಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಮ್ । ಲವಣಸ್ತು ಮಧೋಃ ಪುತ್ರಸ್ತಥಾ ಗಚ್ಛೇರಶಙ್ಕಿತಮ್ ।। ೭.೬೪.
ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ, ಮಧುವಿನ ಮಗನಾದ ಲವಣನೂ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗಲಿ.
ನ ತಸ್ಯ ಮೂತ್ಯುರನ್ಯೋ ಽಸ್ತಿ ಕಶ್ಚಿದ್ಧಿ ಪುರುಷರ್ಷಭ । ದರ್ಶನಂ ಯೋ ಽಭಿಗಚ್ಛೇತ ಸ ವಧ್ಯೋ ಲವಣೇನ ಹಿ ।। ೭.೬೪.
ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರೂ ಲವಣನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಸ ಹಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೋ ಽಪಯಾತೇ ತು ವರ್ಷಾರಾತ್ರ ಉಪಾಗತೇ । ಹನ್ಯಾಸ್ತ್ವಂ ಲವಣಂ ಸೌಮ್ಯ ಸಹಿ ಕಾಲೋ ಽಸ್ಯ ದುರ್ಮತೇಃ ।। ೭.೬೪.
ಬೇಸಿಗೆ ಮುಗಿದು ಮಳೆಗಾಲ ಬಂದಾಗ, ಸೌಮ್ಯನೇ, ನೀನು ಲವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ಈ ದುಷ್ಟನಿಗೆ ಅದು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯ.
ಮಹರ್ಷೀಂಸ್ತು ಪುರತ್ಕೃತ್ಯ ಪ್ರಯಾನ್ತು ತವ ಸೌನಿಕಾಃ । ಯಥಾ ಗ್ರೀಷ್ಮಾವಶೇಷೇಣ ತರೇಯುರ್ಜಾಹ್ನವೀಜಲಮ್ ।। ೭.೬೪.
ನಿನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು, ಬೇಸಿಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವೀ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವಂತೆ ಹೋಗಲಿ.
ತತ್ರ ಸ್ಥಾಪ್ಯ ಬಲಂ ಸರ್ವಂ ನದೀತೀರೇ ಸಮಾಹಿತಃ । ಅಗ್ರತೋ ಧನುಷಾ ಸಾರ್ಧಂ ಗಚ್ಛ ತ್ವಂ ಲಘುವಿಕ್ರಮಃ ।। ೭.೬೪.
ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಸೇನೆಯನ್ನು ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಇರಿಸು. ನೀನು ಚುರುಕಾಗಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಹೋಗು.
ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ರಾಮೇಣ ಶತ್ರುಘ್ನಸ್ತಾನ್ಮಹಾಬಲಾನ್ । ಸೇನಾಮುಖ್ಯಾನ್ಸಮಾನೀಯ ತತೋ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಹ ।। ೭.೬೪.
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುಘ್ನನು ಆ ಮಹಾಬಲಿಗಳಾದ ಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು.
ಏತೇ ವೋ ಗಣಿತಾ ವಾಸಾ ಯತ್ರ ತತ್ರ ನಿವತ್ಸ್ಯಥ । ಸ್ಥಾತವ್ಯಂ ಚಾವಿರೋಧೇನ ಯಥಾ ಬಾಧಾ ನ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ।। ೭.೬೪.
ಇವು ನಿಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು. ನೀವು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೀರೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು, ಯಾರಿಗೂ ತೊಂದರೆ ಆಗದಂತೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಇರಬೇಕು.
ತಥಾ ತಾಂಸ್ತು ಸಮಾಜ್ಞಾಪ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಾಪ್ಯ ಚ ಮಹದ್ಬಲಮ್ । ಕೌಸಲ್ಯಾಂ ಚ ಸುಮಿತ್ರಾಂ ಚ ಕೈಕೇಯೀಂ ಚಾಭ್ಯವಾದಯತ್ ।। ೭.೬೪.
ಆಗ, ಆ ಮಹಾ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಿ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಗತ್ಯವಾದ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಕೈಕೆಯಿಗೆ ಗೌರವದಿಂದ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು.
ರಾಮಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೀಕೃತ್ಯ ಶಿರಸಾ ಽಭಿಪ್ರಣಮ್ಯ ಚ । ರಾಮೇಣ ಚಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಃ ಶತ್ರುಘ್ನಃ ಶತ್ರುತಾಪನಃ ।। ೭.೬೪.
ಶತ್ರುಘ್ನನು ರಾಮನನ್ನು ಸುತ್ತಿ, ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ರಾಮನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹೊರಟನು.
ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಭರತಂ ಚೈವ ಪ್ರಣಿಪತ್ಯ ಕೃತಾಞ್ಜಲಿಃ । ಪುರೋಹಿತಂ ವಸಿಷ್ಠಂ ಚ ಶತ್ರುಘ್ನಃ ಪ್ರಯತಾತ್ಮವಾನ್ । ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮಥೋ ಕೃತ್ವಾ ನಿರ್ಜಗಾಮ ಮಹಾಬಲಃ ।। ೭.೬೪.
ಆ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನು, ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ವಸಿಷ್ಠ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರನ್ನು ಸುತ್ತಿ, ನಂತರ ಹೊರಟನು.
ಪ್ರಸ್ಥಾಪ್ಯ ಸೇನಾಮಥ ಸೋ ಽಗ್ರತಸ್ತದಾ ಗಜೇನ್ದ್ರವಾಜಿಪ್ರವರೌಘಸಙ್ಕುಲಾಮ್ । ಉಪಾಸ ಮಾಸಂ ತು ನರೇನ್ದ್ರಪಾರ್ಶ್ವತಸ್ತ್ವಥ ಪ್ರಯಾತೋ ರಘುವಂಶವರ್ಧನಃ ।। ೭.೬೪.
ಅವನು ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಿ, ರಾಜನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಉಳಿದು, ನಂತರ ರಘುವಂಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದವನು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಶ್ರೀಮದುತ್ತರಕಾಣ್ಡೇ ಚತುಷ್ಷಷ್ಟಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ
ಇಂತಿ ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ ಪವಿತ್ರ ರಾಮಾಯಣದ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯಿತು.