ತತಃ ಪ್ರಯಾತೇ ಜನಕೇ ಕೇಕಯಂ ಮಾತುಲಂ ಪ್ರಭುಃ । ರಾಘವಃ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ಭೂತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಮೇತದುವಾಚ ಹ ।। ೭.೩೮.
ಜನಕನು ಹೊರಟ ನಂತರ, ರಾಘವನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಕೇಕಯ ದೇಶದ ಮಾವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಇದಂ ರಾಜ್ಯಮಹಂ ಚೈವ ಭರತಶ್ಚ ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಃ । ಆಯತ್ತಾಸ್ತ್ವಂ ಹಿ ನೋ ರಾಜನ್ಗತಿಶ್ಚ ಪುರುಷರ್ಷಭ ।। ೭.೩೮.
ಈ ರಾಜ್ಯ, ನಾನು, ಭರತನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು — ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ರಾಜನೇ. ನಮ್ಮ ದಾರಿ ಕೂಡ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.
ರಾಜಾ ಹಿ ವೃದ್ಧಃ ಸನ್ತಾಪಂ ತ್ವದರ್ಥಮುಪಯಾಸ್ಯತಿ । ತಸ್ಮಾದ್ಗಮನಮದ್ಯೈವ ರೋಚತೇ ತವ ಪಾರ್ಥಿವ ।। ೭.೩೮.
ರಾಜನು ವಯಸ್ಸಾದವನು; ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಬರುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ, ರಾಜನೇ, ನೀನು ಇಂದು ಹೊರಡುವದು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನಾನುಯಾತ್ರೇಣ ಪೃಷ್ಠತೋ ಽನುಗಮಿಷ್ಯತೇ । ಧನಮಾದಾಯ ವಿಪುಲಂ ರತ್ನಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಚ ।। ೭.೩೮.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ನೀನು ಹಿನ್ನಡೆಯಾಗಿ, ಅಪಾರವಾದ ಧನ ಮತ್ತು色色ವಾದ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು.
ಯುಧಾಜಿತ್ತು ತಥೇತ್ಯಾಹ ಗಮನಂ ಪ್ರತಿ ರಾಘವಮ್ । ರತ್ನಾನಿ ಚ ಧನಂ ಚೈವ ತ್ವಯ್ಯೇವಾಕ್ಷಯ್ಯಮಸ್ತ್ವಿತಿ ।। ೭.೩೮.
ಯುಧಾಜಿತ್ತನು ರಾಘವನಿಗೆ ಹೌದು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, 'ನಿನ್ನ ಬಳಿ ರತ್ನಗಳೂ ಧನವೂ ಎಂದಿಗೂ ಕ್ಷಯವಾಗದಿರಲಿ' ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದನು.
ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಸ ರಾಜಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ಕೇಕಯವರ್ಧನಃ । ರಾಮೇಣ ಹಿ ಕೃತಃ ಪೂರ್ವಮಭಿವಾದ್ಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಮ್ ।। ೭.೩೮.
ಕೇಕಯ ದೇಶದ ರಾಜನು, ರಾಮನು ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸುತ್ತಿ ಗೌರವಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಗೌರವಿಸಿ ಹೊರಟನು.
ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸಹಾಯೇನ ಪ್ರಯಾತಃ ಕೇಕಯೇಶ್ವರಃ । ಹತೇ ಽಸುರೇ ಯಥಾ ವೃತ್ರೇ ವಿಷ್ಣುನಾ ಸಹ ವಾಸವಃ ।। ೭.೩೮.
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಹಾಯಿಯಾಗಿ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ, ಕೇಕಯ ದೇಶದ ರಾಜನು ಹೊರಟನು. ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ನಂತರ ಇಂದ್ರನು ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ಹೋದಂತೆ ಅವನು ಹೊರಟನು.
ತಂ ವಿಸೃಜ್ಯ ತತೋ ರಾಮೋ ವಯಸ್ಯಮಕುತೋಭಯಮ್ । ಪ್ರತರ್ದನಂ ಕಾಶಿಪತಿಂ ಪರಿಷ್ವಜ್ಯೇದಮಬ್ರವೀತ್ ।। ೭.೩೮.
ಅವನನ್ನು ವಿದಾಯ ಮಾಡಿ, ರಾಮನು ತನ್ನ ನಿರ್ಭಯ ಮಿತ್ರನಾದ ಕಾಶಿಪತಿ ಪ್ರತರ್ದನನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ದರ್ಶಿತಾ ಭವತಾ ಪ್ರೀತಿರ್ದರ್ಶಿತಂ ಸೌಹೃದಂ ಪರಮ್ । ಉದ್ಯೋಗಶ್ಚ ಕೃತೋ ರಾಜನ್ಭರತೇನ ತ್ವಯಾ ಸಹ ।। ೭.೩೮.
ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರೀತಿ ತೋರಿದ್ದೀಯ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ನೇಹ ತೋರಿದ್ದೀಯ, ರಾಜನೇ, ಭರತನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಕೂಡ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದೀಯ.
ತದ್ಭವಾನದ್ಯ ಕಾಶೇಯ ಪುರೀಂ ವಾರಾಣಸೀಂ ವ್ರಜ । ರಮಣೀಯಾಂ ತ್ವಯಾ ಗುಪ್ತಾಂ ಸುಪ್ರಕಾಶಾಂ ಸುತೋರಣಾಮ್ ।। ೭.೩೮.
ಆದಕಾರಣ, ಕಾಶಿಯ ರಾಜಕುಮಾರನೇ, ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸುಂದರವಾದ, ಭದ್ರವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಿದ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ವಿಶಾಲವಾದ ಬಾಗಿಲುಗಳಿರುವ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗು.
ಏತಾವದುಕ್ತ್ವಾ ಚೋತ್ಥಾಯ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಃ ಪರಮಾಸನಾತ್ । ಪರ್ಯಷ್ವಜತ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ನಿರನ್ತರಮುರೋಗತಮ್ ।। ೭.೩೮.
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಕಾಕುತ್ಥ್ಸ್ಥನು ತನ್ನ ಉನ್ನತ ಆಸನದಿಂದ ಎದ್ದು, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.
ವಿಸರ್ಜಯಾಮಾಸ ತದಾ ಕೌಸಲ್ಯಾನನ್ದವರ್ಧನಃ । ರಾಘವೇಣಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾತಃ ಕಾಶೀಶೋ ಽಪ್ಯಕುತೋಭಯಃ । ವಾರಾಣಸೀಂ ಯಯೌ ತೂರ್ಣಂ ರಾಘವೇಣ ವಿಸರ್ಜಿತಃ ।। ೭.೩೮.
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ವಿದಾಯ ಮಾಡಿದನು. ರಾಘವನ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ, ನಿರ್ಭಯ ಕಾಶಿಪತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೋದನು.
ವಿಸೃಜ್ಯ ತಂ ಕಾಶಿಪತಿಂ ತ್ರಿಶತಂ ಪೃಥಿವೀಪತೀನ್ । ಪ್ರಹಸನ್ರಾಘವೋ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುರಾಕ್ಷರಮ್ ।। ೭.೩೮.
ಕಾಶಿಪತಿಯನ್ನು ವಿದಾಯ ಮಾಡಿ, ರಾಘವನು ನಗುತ್ತಾ, ಮೂರು ನೂರು ರಾಜರಿಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಭವತಾಂ ಪ್ರೀತಿರವ್ಯಗ್ರಾ ತೇಜಸಾ ಪರಿರಕ್ಷಿತಾ । ಧರ್ಮಶ್ಚ ನಿಯತೋ ನಿತ್ಯಂ ಸತ್ಯಂ ಚ ಭವತಾಂ ಸದಾ ।। ೭.೩೮.
ನಿಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿ ಸದಾ ಅಚಲವಾಗಿದೆ, ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದು ರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ. ನಿಮ್ಮ ಧರ್ಮ ಸದಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ, ಸತ್ಯವೂ ಯಾವಾಗಲೂ ನಿಮ್ಮಲ್ಲಿದೆ.
ಯುಷ್ಮಾಕಂ ಚಾನುಭಾವೇನ ತೇಜಸಾ ಚ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ । ಹತೋ ದುರಾತ್ಮಾ ದುರ್ಬುದ್ಧೀ ರಾವಣೋ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮಃ ।। ೭.೩೮.
ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದುಷ್ಟ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ಕೆಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾವಣನು, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿಯೇ ಕೆಟ್ಟವನು, ಸಂಹಾರಗೊಂಡನು.
ಹೇತುಮಾತ್ರಮಹಂ ತತ್ರ ಭವತಾಂ ತೇಜಸಾ ಹತಃ । ರಾವಣಃ ಸಗಣೋ ಯುದ್ಧೇ ಸಪುತ್ರಾಮಾತ್ಯಬಾನ್ಧವಃ ।। ೭.೩೮.
ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇವಲ ಕಾರಣ ಮಾತ್ರ; ನಿಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅವನ ಸಂಗಡಿಗರು, ಮಕ್ಕಳು, ಸಚಿವರು, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಸಂಹಾರಗೊಂಡನು.
ಭವನ್ತಶ್ಚ ಸಮಾನೀತಾ ಭರತೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ । ಶ್ರುತ್ವಾ ಜನಕರಾಜಸ್ಯ ಕಾನನಾತ್ತನಯಾಂ ಹೃತಾಮ್ ।। ೭.೩೮.
ಮಹಾತ್ಮ ಭರತನು ಜನಕನ ಮಗುವನ್ನು ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ, ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿಸಿದನು.
ಉದ್ಯುಕ್ತಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್ । ಕಾಲೋ ವ್ಯತೀತಃ ಸುಮಹಾನ್ಗಮನಂ ರೋಚಯಾಮ್ಯತಃ ।। ೭.೩೮.
ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜರ ಕಾಲವು ಈಗ ಮುಗಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀವು ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರತ್ಯೂಚುಸ್ತಂ ಚ ರಾಜಾನೋ ಹರ್ಷೇಣ ಮಹತಾ ವೃತಾಃ । ದಿಷ್ಟ್ಯಾಂ ತ್ವಂ ವಿಜಯೀ ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್ಯೇ ಽಪಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ ।। ೭.೩೮.
ಆ ರಾಜರು ಮಹಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: 'ಶುಭವಾಗಲಿ, ರಾಮ, ನೀನು ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾಗಿಯೂ, ಸ್ವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿರುವೆ.'
ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಪ್ರತ್ಯಾಹೃತಾ ಸೀತಾ ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಶತ್ರುಃ ಪರಾಜಿತಃ । ಏಷ ನಃ ಪರಮಃ ಕಾಮ ಏಷಾ ನಃ ಪೀತಿರುತ್ತಮಾ ।। ೭.೩೮.
'ಶುಭವಾಗಲಿ, ಸೀತೆಯು ಮರಳಿ ಬಂದಳು; ಶುಭವಾಗಲಿ, ಶತ್ರುವು ಸೋತನು. ಇದು ನಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಬಯಕೆಯೂ, ನಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷವೂ.'
ಯತ್ತ್ವಾಂ ವಿಜಯಿನಂ ರಾಮ ಪಶ್ಯಾಮೋ ಹತಶಾತ್ರವಮ್ ।। ೭.೩೮.
'ನಾವು ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು, ಶತ್ರು ಸಂಹಾರವಾದ Ramaನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದು ನಮ್ಮ ಸಂತೋಷ.'
ಏತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪನ್ನಂ ಚ ಯದಸ್ಮಾಂಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಶಂಸಸೇ । ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹ ನ ಜಾನೀಮಃ ಪ್ರಶಂಸಾಂ ವಕ್ತುಮೀದೃಶೀಮ್ ।। ೭.೩೮.
'ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೊಗಳುವುದು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನಿನ್ನಂತ ಹೆಸರನ್ನು ನಾವು ಹೇಳಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನೊಬ್ಬನೇ ಹೊಗಳುವದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನು.'
ಆಪೃಚ್ಛಾಮೋ ಗಮಿಷ್ಯಾಮೋ ಹೃದಿಸ್ಥೋ ನಃ ಸದಾ ಭವಾನ್ । ವರ್ತಾಮಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ ಪ್ರೀತ್ಯಾತ್ರ ಮಹತಾ ವೃತಾಃ । ಭವೇಚ್ಚ ತೇ ಮಹಾರಾಜ ಪ್ರೀತಿರಸ್ಮಾಸು ನಿತ್ಯದಾ ।। ೭.೩೮.
'ನಾವು ವಿದಾಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ; ನೀನು ಸದಾ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವೆ. ಮಹಾಬಾಹು, ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾತಾಡಿದೆವು; ಮಹಾರಾಜ, ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿ ಇರಲಿ.'
ಬಾಢಮಿತ್ಯೇವ ರಾಜಾನೋ ಹರ್ಷೇಣ ಪರಮಾನ್ವಿತಾಃ । ಉಚುಃ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಯಃ ಸರ್ವೇ ರಾಘವಂ ಗಮನೋತ್ಸುಕಾಃ ।। ೭.೩೮.
ಆ ರಾಜರು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ 'ಹೌದು' ಎಂದು ಕೈಕಳಸಿ, ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಹೋಗಲು ಉತ್ಸುಕರಾದರು.
ಪೂಜಿತಾಶ್ಚೈವ ರಾಮೇಣ ಜಗ್ಮುರ್ದೇಶಾನ್ಸ್ವಕಾನ್ಸ್ವಕಾನ್ ।। ೭.೩೮.
ರಾಮನು ಗೌರವಿಸಿದ ನಂತರ, ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು.
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯೇ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಶ್ರೀಮದುತ್ತರಕಾಣ್ಡೇ ಽಷ್ಟಾತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ
ಇಂತಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣದ ಶ್ರೀಮದುತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು.
ತೇ ಪ್ರಯಾತಾ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಪಾರ್ಥಿವಾಸ್ತೇ ಪ್ರಹೃಷ್ಟವತ್ । ಗಜವಾಜಿಸಹಸ್ರೌಘೈಃ ಕಮ್ಪಯನ್ತೋ ವಸುನ್ಧರಾಮ್ ।। ೭.೩೯.
ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜರು ಆನಂದದಿಂದ ಹೊರಟರು; ಸಾವಿರಾರು ಆನೆ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಪಿಸಿದರು.
ಅಕ್ಷೌಹಿಣ್ಯೋ ಹಿ ತತ್ರಾಸನ್ರಾಘವಾರ್ಥೇ ಸಮುದ್ಯತಾಃ । ಭರತಸ್ಯಾಜ್ಞಯಾ ಽನೇಕಾಃ ಪ್ರಹೃಷ್ಟಾ ಬಲವಾಹನಾಃ ।। ೭.೩೯.
ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸೇನೆಗಳು ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಭರತನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸೇರುವಂತೆ ನಡೆದವು.
ಊಚುಸ್ತೇ ಚ ಮಹೀಪಾಲಾ ಬಲದರ್ಪಸಮನ್ವಿತಾಃ । ನ ರಾಮರಾವಣಂ ಯುದ್ಧೇ ಪಶ್ಯಾಮಃ ಪುರತಃ ಸ್ಥಿತಮ್ ।। ೭.೩೯.
ಬಲದ ಹೆಮ್ಮೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಭೂಪಾಲಕರು ಹೇಳಿದರು: 'ನಾವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನೂ ರಾವಣನನ್ನೂ ಎದುರಾಗಿ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.'
ಭರತೇನ ವಯಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಮಾನೀತಾ ನಿರರ್ಥಕಮ್ । ಹತಾ ಹಿ ರಾಕ್ಷಸಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪಾರ್ಥಿವೈಃ ಸ್ಯುರ್ನ ಸಂಶಯಃ ।। ೭.೩೯.
'ನಮ್ಮನ್ನು ಭರತನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು; ರಾಜರು ಇದ್ದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಶೀಘ್ರವೇ ಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.'