ತತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಸುಕ್ರೂರಂ ರಾಮರಾವಣಯೋಸ್ತದಾ। ಸುಮಹದ್ ದ್ವೈರಥಂ ಯುದ್ಧಂ ಸರ್ವಲೋಕಭಯಾವಹಮ್
ಅದಾದಮೇಲೆ ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕವಾದ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಮಹಾ ರಥಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ತತೋ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯಂ ಚ ಹರೀಣಾಂ ಚ ಮಹದ್ಬಲಮ್। ಪ್ರಗೃಹೀತಪ್ರಹರಣಂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ಸಮವರ್ತತ
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆಯೂ ವಾನರರ ಬಲವೂ, ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿಂತು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಸಮ್ಪ್ರಯುದ್ಧೌ ತು ತೌ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಬಲವನ್ನರರಾಕ್ಷಸೌ। ವ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತಹೃದಯಾಃ ಸರ್ವೇ ಪರಂ ವಿಸ್ಮಯಮಾಗತಾಃ
ಆ ಇಬ್ಬರು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಾದ ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರನ್ನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಂಡು, ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರು.
ನಾನಾಪ್ರಹರಣೈರ್ವ್ಯಗ್ರೈರ್ಭುಜೈರ್ವಿಸ್ಮಿತಬುದ್ಧಯಃ। ತಸ್ಥುಃ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಚ ಸಂಗ್ರಾಮಂ ನಾಭಿಜಗ್ಮುಃ ಪರಸ್ಪರಮ್
ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ತಲ್ಲೀನರಾದವರು, ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದರು; ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡಲು ಮುಂದಾಗಲಿಲ್ಲ.
ರಕ್ಷಸಾಂ ರಾವಣಂ ಚಾಪಿ ವಾನರಾಣಾಂ ಚ ರಾಘವಮ್। ಪಶ್ಯತಾಂ ವಿಸ್ಮಿತಾಕ್ಷಾಣಾಂ ಸೈನ್ಯಂ ಚಿತ್ರಮಿವಾಬಭೌ
ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ರಾವಣನನ್ನೂ, ವಾನರರ ನಡುವೆ ರಾಘವನನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಆ ಸೇನೆಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಸ್ತಾರವಾದಂತೆ, ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
ತೌ ತು ತತ್ರ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರಾಘವರಾವಣೌ। ಕೃತಬುದ್ಧೀ ಸ್ಥಿರಾಮರ್ಷೌ ಯುಯುಧಾತೇ ಹ್ಯಭೀತವತ್
ಅಲ್ಲಿ, ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರಕೋಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಘವ ಮತ್ತು ರಾವಣ ಇಬ್ಬರೂ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಹೋರಾಡಿದರು.
ಜೇತವ್ಯಮಿತಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥೋ ಮರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ರಾವಣಃ। ಧೃತೌ ಸ್ವವೀರ್ಯಸರ್ವಸ್ವಂ ಯುದ್ಧೇಽದರ್ಶಯತಾಂ ತದಾ
ಕಾಕುತ್ಥಸನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂದು, ರಾವಣನು ಸಾಯಬೇಕೆಂದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದರು.
ತತಃ ಕ್ರೋಧಾದ್ ದಶಗ್ರೀವಃ ಶರಾನ್ ಸಂಧಾಯ ವೀರ್ಯವಾನ್। ಮುಮೋಚ ಧ್ವಜಮುದ್ದಿಶ್ಯ ರಾಘವಸ್ಯ ರಥೇ ಸ್ಥಿತಮ್
ಆಮೇಲೆ, ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದ ದಶಮುಖಿ ತನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ರಾಘವನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಹಾರಾಡಿದ್ದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು.
ತೇ ಶರಾಸ್ತಮನಾಸಾದ್ಯ ಪುರಂದರರಥಧ್ವಜಮ್। ರಥಶಕ್ತಿಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯ ನಿಪೇತುರ್ಧರಣೀತಲೇ
ಆ ಬಾಣಗಳು ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪದೆ, ಇಂದ್ರನ ರಥದ ಧ್ವಜವನ್ನು ತಟ್ಟಿದವು; ನಂತರ ರಥದ ಭಾಗವನ್ನು ತಾಕಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದವು.
ತತೋ ರಾಮೋಽಪಿ ಸಂಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚಾಪಮಾಕೃಷ್ಯ ವೀರ್ಯವಾನ್। ಕೃತಪ್ರತಿಕೃತಂ ಕರ್ತುಂ ಮನಸಾ ಸಮ್ಪ್ರಚಕ್ರಮೇ
ಆಗ ರಾಮನೂ ಸಹ ಕೋಪದಿಂದ ಮತ್ತು ಬಲದಿಂದ ತನ್ನ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎಳೆದನು; ರಾವಣನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡನು.
ರಾವಣಧ್ವಜಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಮುಮೋಚ ನಿಶಿತಂ ಶರಮ್। ಮಹಾಸರ್ಪಮಿವಾಸಹ್ಯಂ ಜ್ವಲನ್ತಂ ಸ್ವೇನ ತೇಜಸಾ
ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು, ರಾಮನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊತ್ತಿರುವ, ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಭಯಾನಕವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು.
ರಾಮಶ್ಚಿಕ್ಷೇಪ ತೇಜಸ್ವೀ ಕೇತುಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಸಾಯಕಮ್। ಜಗಾಮ ಸ ಮಹೀಂ ಛಿತ್ತ್ವಾ ದಶಗ್ರೀವಧ್ವಜಂ ಶರಃ
ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಾಣವನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು; ಆ ಬಾಣವು ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು.
ಸ ನಿಕೃತ್ತೋಽಪತದ್ ಭೂಮೌ ರಾವಣಸ್ಯನ್ದನಧ್ವಜಃ। ಧ್ವಜಸ್ಯೋನ್ಮಥನಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರಾವಣಃ ಸ ಮಹಾಬಲಃ
ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ರಥದ ಧ್ವಜವು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು; ತನ್ನ ಧ್ವಜ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ರಾವಣನು—
ಸಮ್ಪ್ರದೀಪ್ತೋಽಭವತ್ ಕ್ರೋಧಾದಮರ್ಷಾತ್ ಪ್ರದಹನ್ನಿವ। ಸ ರೋಷವಶಮಾಪನ್ನಃ ಶರವರ್ಷಂ ವವರ್ಷ ಹ
ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದು, ಅಸಹ್ಯದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು; ಆ ಕೋಪದ ವಶನಾಗಿ, ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೇ ಸುರಿಸಿದನು.
ರಾಮಸ್ಯ ತುರಗಾನ್ ದೀಪ್ತೈಃ ಶರೈರ್ವಿವ್ಯಾಧ ರಾವಣಃ। ತೇ ದಿವ್ಯಾ ಹರಯಸ್ತತ್ರ ನಾಸ್ಖಲನ್ನಾಪಿ ಬಭ್ರಮುಃ
ರಾವಣನು ರಾಮನ ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು; ಆದರೂ ಆ ದಿವ್ಯ ಕುದುರೆಗಳು ಅಚಲವಾಗಿಯೇ ನಿಂತವು, ಅವು ಅಲೆಯಲಿಲ್ಲ, ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ.
ಬಭೂವುಃ ಸ್ವಸ್ಥಹೃದಯಾಃ ಪದ್ಮನಾಲೈರಿವಾಹತಾಃ। ತೇಷಾಮಸಮ್ಭ್ರಮಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಾಜಿನಾಂ ರಾವಣಸ್ತದಾ
ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಮಲದ ದಂಡಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿತು; ಆ ಕುದುರೆಗಳು ಭಯಪಡದೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾವಣನು—
ಭೂಯ ಏವ ಸುಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ ಶರವರ್ಷಂ ಮುಮೋಚ ಹ। ಗದಾಶ್ಚ ಪರಿಘಾಂಶ್ಚೈವ ಚಕ್ರಾಣಿ ಮುಸಲಾನಿ ಚ
—ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೋಪಗೊಂಡು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನೂ, ಜೊತೆಗೆ ಗದೆಗಳು, ಉರುಳಿಗಲ್ಲುಗಳು, ಚಕ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮೊತ್ತೆಗಳು ಹಾರಿಸಿದನು.
ಗಿರಿಶೃಙ್ಗಾಣಿ ವೃಕ್ಷಾಂಶ್ಚ ತಥಾ ಶೂಲಪರಶ್ವಧಾನ್। ಮಾಯಾವಿಹಿತಮೇತತ್ ತು ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷಮಪಾತಯತ್। ಸಹಸ್ರಶಸ್ತದಾ ಬಾಣಾನಶ್ರಾನ್ತಹೃದಯೋದ್ಯಮಃ
ಅವನು ಬೆಟ್ಟದ ಶೃಂಗಗಳು, ಮರಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಪರಶುಗಳು ಇವುಗಳನ್ನೂ ಹಾರಿಸಿದನು; ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆಯಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸುರಿದನು.
ತುಮುಲಂ ತ್ರಾಸಜನನಂ ಭೀಮಂ ಭೀಮಪ್ರತಿಸ್ವನಮ್। ತದ್ ವರ್ಷಮಭವದ್ ಯುದ್ಧೇ ನೈಕಶಸ್ತ್ರಮಯಂ ಮಹತ್
ಆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಅನೇಕ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆ ಭಯಾನಕವಾಗಿತ್ತು, ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಗದ್ದಲದಿಂದ, ಭೀಕರವಾದ ಘೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು.
ವಿಮುಚ್ಯ ರಾಘವರಥಂ ಸಮನ್ತಾದ್ ವಾನರೇ ಬಲೇ। ಸಾಯಕೈರನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಚ ಚಕಾರ ಸುನಿರನ್ತರಮ್
ಅವನು ರಾಮನ ರಥವನ್ನೂ ವಾನರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಆಕಾಶವನ್ನೆಲ್ಲಾ ತುಂಬಿಸಿದನು.
ಮುಮೋಚ ಚ ದಶಗ್ರೀವೋ ನಿಃಸಙ್ಗೇನಾನ್ತರಾತ್ಮನಾ। ವ್ಯಾಯಚ್ಛಮಾನಂ ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತತ್ಪರಂ ರಾವಣಂ ರಣೇ
ಹತ್ತು ತಲೆಗಳ ರಾವಣನು ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದನು.
ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಃ ಸಂದಧೇ ನಿಶಿತಾನ್ ಶರಾನ್। ಸ ಮುಮೋಚ ತತೋ ಬಾಣಾನ್ ಶತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶಃ
ಕಾಕುತ್ಥ್ಸನು ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೊಡೆಗೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ನೂರಾರು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿದನು.
ತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರಾವಣಶ್ಚಕ್ರೇ ಸ್ವಶರೈಃ ಖಂ ನಿರನ್ತರಮ್। ತಾಭ್ಯಾಂ ನಿಯುಕ್ತೇನ ತದಾ ಶರವರ್ಷೇಣ ಭಾಸ್ವತಾ
ಅದು ಕಂಡ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಿಸಿದನು; ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಹೊತ್ತಿರುವ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು.
ಶರಬದ್ಧಮಿವಾಭಾತಿ ದ್ವಿತೀಯಂ ಭಾಸ್ವದಮ್ಬರಮ್। ನಾನಿಮಿತ್ತೋಽಭವದ್ ಬಾಣೋ ನಾನಿರ್ಭೇತ್ತಾ ನ ನಿಷ್ಫಲಃ
ಆಕಾಶವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದಂತೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಹೊತ್ತಿರುವ ಗಗನದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಒಂದೂ ಬಾಣ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೂ ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೂ ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ಹೋದಿಲ್ಲ.
ಅನ್ಯೋನ್ಯಮಭಿಸಂಹತ್ಯ ನಿಪೇತುರ್ಧರಣೀತಲೇ। ತಥಾ ವಿಸೃಜತೋರ್ಬಾಣಾನ್ ರಾಮರಾವಣಯೋರ್ಮೃಧೇ
ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರು ಹೀಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ, ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದವು.
ಪ್ರಾಯುಧ್ಯೇತಾಮವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಸ್ಯನ್ತೌ ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಮ್। ಚಕ್ರತುಶ್ಚ ಶರೈರ್ಘೋರೈರ್ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಮಿವಾಮ್ಬರಮ್
ಅವರು ನಿಲ್ಲದೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾ, ಎಡಬದಿಯೂ ಬಲಬದಿಯೂ ಚಲಿಸುತ್ತಾ, ಭಯಾನಕವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಉಸಿರಾಡದೆ ಹೋದಂತೆ ಮಾಡಿದರು.
ರಾವಣಸ್ಯ ಹಯಾನ್ ರಾಮೋ ಹಯಾನ್ ರಾಮಸ್ಯ ರಾವಣಃ। ಜಘ್ನತುಸ್ತೌ ತದಾನ್ಯೋನ್ಯಂ ಕೃತಾನುಕೃತಕಾರಿಣೌ
ರಾಮನು ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು, ರಾವಣನು ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು; ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಮಾಡಿದಂತೆ ತಾವು ಕೂಡಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೋರಾಡಿದರು.
ಏವಂ ತು ತೌ ಸುಸಂಕ್ರುದ್ಧೌ ಚಕ್ರತುರ್ಯುದ್ಧಮುತ್ತಮಮ್। ಮುಹೂರ್ತಮಭವದ್ ಯುದ್ಧಂ ತುಮುಲಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್
ಹೀಗೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಭಾರೀ ಕೋಪದಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ಯುದ್ಧ ಭಯಾನಕವಾಗಿ, ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟುಮಾಡುವಂತಾಗಿತ್ತು.
ತೌ ತಥಾ ಯುಧ್ಯಮಾನೌ ತು ಸಮರೇ ರಾಮರಾವಣೌ। ದದೃಶುಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ವಿಸ್ಮಿತೇನಾನ್ತರಾತ್ಮನಾ
ಆ ರೀತಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾಮ ಮತ್ತು ರಾವಣರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಅರ್ದಯನ್ತೌ ತು ಸಮರೇ ತಯೋಸ್ತೌ ಸ್ಯನ್ದನೋತ್ತಮೌ। ಪರಸ್ಪರಮಭಿಕ್ರುದ್ಧೌ ಪರಸ್ಪರಮಭಿದ್ರುತೌ
ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಾ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಪರಸ್ಪರ ಕೋಪದಿಂದ ಎದುರಿಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು.