ಭೀತಾಮಪ್ಸರಸಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವೇಪನ್ತೀಂ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿಂ ಸ್ಥಿತಾಮ್। ಮೇನಕಾಂ ಮಧುರೈರ್ವಾಕ್ಯೈರ್ವಿಸೃಜ್ಯ ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜಃ
ಭಯದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಕುಶಿಕನ ಮಗನು ಮೆನಕೆಗೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬಿಡುವು ನೀಡಿದನು.
ಉತ್ತರಂ ಪರ್ವತಂ ರಾಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಜಗಾಮ ಹ। ಸ ಕೃತ್ವಾ ನೈಷ್ಠಿಕೀಂ ಬುದ್ಧಿಂ ಜೇತುಕಾಮೋ ಮಹಾಯಶಾಃ
ವಿಷ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತದತ್ತ ಹೋದನು, ರಾಮಾ. ಆತನು ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ತನ್ನನ್ನು ಜಯಿಸುವ ಆಸೆಯಿಂದ, ಮಹಾ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದನು.
ಕೌಶಿಕೀತೀರಮಾಸಾದ್ಯ ತಪಸ್ತೇಪೇ ದುರಾಸದಮ್। ತಸ್ಯ ವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ಘೋರಂ ತಪ ಉಪಾಸತಃ
ಕೌಶಿಕಿ ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ವಿಷ್ವಾಮಿತ್ರನು, ಸಾಧಿಸಲು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭಯಾನಕ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು.
ಉತ್ತರೇ ಪರ್ವತೇ ರಾಮ ದೇವತಾನಾಮಭೂದ್ ಭಯಮ್। ಆಮನ್ತ್ರಯನ್ ಸಮಾಗಮ್ಯ ಸರ್ವೇ ಸರ್ಷಿಗಣಾಃ ಸುರಾಃ
ಉತ್ತರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ, ರಾಮಾ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ, ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದರು.
ಮಹರ್ಷಿಶಬ್ದಂ ಲಭತಾಂ ಸಾಧ್ವಯಂ ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜಃ। ದೇವತಾನಾಂ ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸರ್ವಲೋಕಪಿತಾಮಹಃ
'ಕುಶಿಕನ ಮಗನು ಮಹರ್ಷಿ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ' ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನು—
ಅಬ್ರವೀನ್ಮಧುರಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಂ ತಪೋಧನಮ್। ಮಹರ್ಷೇ ಸ್ವಾಗತಂ ವತ್ಸ ತಪಸೋಗ್ರೇಣ ತೋಷಿತಃ
ಬ್ರಹ್ಮನು ತಪಸ್ಸಿನ ಧನಿಯಾದ ವಿಷ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಸಿಹಿಯಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು: 'ಮಗನೇ, ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ಸ್ವಾಗತ. ನಿನ್ನ ಭಾರೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡೆನು.'
ಮಹತ್ತ್ವಮೃಷಿಮುಖ್ಯತ್ವಂ ದದಾಮಿ ತವ ಕೌಶಿಕ। ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತು ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸ್ತಪೋಧನಃ
'ನೀನು ಮಹತ್ವವನ್ನೂ, ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತೀಯೆ, ಕೌಶಿಕ.' ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ಧನಿಯಾದ ವಿಷ್ವಾಮಿತ್ರನು—
ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿಃ ಪ್ರಣತೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಪಿತಾಮಹಮ್। ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಶಬ್ದಮತುಲಂ ಸ್ವಾರ್ಜಿತೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಶುಭೈಃ
ಕೈಮುಗಿದು, ತಲೆಬಾಗಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹನೊಡನೆ ಹೀಗೆಂದನು: 'ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಶುಭಕರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿದ, ಅದ್ವಿತೀಯ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು—'
ಯದಿ ಮೇ ಭಗವನ್ನಾಹ ತತೋಽಹಂ ವಿಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ। ತಮುವಾಚ ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ನ ತಾವತ್ ತ್ವಂ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ
'ಭಗವಂತನು ನನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೆ, ನಾನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನಾಗುತ್ತೇನೆ.' ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: 'ನೀನು ಇನ್ನೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಯಿಸಿಲ್ಲ.'
ಯತಸ್ವ ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ತ್ರಿದಿವಂ ಗತಃ। ವಿಪ್ರಸ್ಥಿತೇಷು ದೇವೇಷು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಮಹಾಮುನಿಃ
'ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು,' ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ದೇವತೆಗಳು ಹೋದ ನಂತರ, ಮಹಾಮುನಿಯಾದ ವಿಷ್ವಾಮಿತ್ರನು—
ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುರ್ನಿರಾಲಮ್ಬೋ ವಾಯುಭಕ್ಷಸ್ತಪಶ್ಚರನ್। ಘರ್ಮೇ ಪಞ್ಚತಪಾ ಭೂತ್ವಾ ವರ್ಷಾಸ್ವಾಕಾಶಸಂಶ್ರಯಃ
ಅವನ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಯಾವ ಸಹಾರವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಹಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಬೆಂಕಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನಿಂತು, ಮಳೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ಕೆಳಗೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡನು.
ಶಿಶಿರೇ ಸಲಿಲೇಶಾಯೀ ರಾತ್ರ್ಯಹಾನಿ ತಪೋಧನಃ। ಏವಂ ವರ್ಷಸಹಸ್ರಂ ಹಿ ತಪೋ ಘೋರಮುಪಾಗಮತ್
ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ, ಆ ತಪಸ್ವಿ ರಾತ್ರಿಯೂ ಹಗಲೂ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಭಯಾನಕ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು.
ತಸ್ಮಿನ್ ಸಂತಪ್ಯಮಾನೇ ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೇ ಮಹಾಮುನೌ। ಸಂತಾಪಃ ಸುಮಹಾನಾಸೀತ್ ಸುರಾಣಾಂ ವಾಸವಸ್ಯ ಚ
ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಇಂದ್ರನಿಗೂ ತುಂಬಾ ಕಳವಳ ಉಂಟಾಯಿತು.
ರಮ್ಭಾಮಪ್ಸರಸಂ ಶಕ್ರಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಹ ಮರುದ್ಗಣೈಃ। ಉವಾಚಾತ್ಮಹಿತಂ ವಾಕ್ಯಮಹಿತಂ ಕೌಶಿಕಸ್ಯ ಚ
ಇಂದ್ರನು ಎಲ್ಲಾ ಮರುತ್ಗಣರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ತನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗಲೆಂದು ರಂಭಾ ಅಪ್ಸರೆಯೊಡನೆ ಮಾತಾಡಿದನು.
thumb|ಚತುಃಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಬಾಲಕಾಣ್ಡೇ ಚತುಃಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥೧-
ಪವಿತ್ರ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಇದು ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯ. ಕೇಳಿರಿ.
ಸುರಕಾರ್ಯಮಿದಂ ರಮ್ಭೇ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸುಮಹತ್ ತ್ವಯಾ। ಲೋಭನಂ ಕೌಶಿಕಸ್ಯೇಹ ಕಾಮಮೋಹಸಮನ್ವಿತಮ್
ರಂಭೆ, ಇದು ದೇವತೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ. ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಕೌಶಿಕನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ, ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಭ್ರಮೆ ಉಂಟುಮಾಡಬೇಕು.
ತಥೋಕ್ತಾ ಸಾಪ್ಸರಾ ರಾಮ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೇಣ ಧೀಮತಾ। ವ್ರೀಡಿತಾ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ವಾಕ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಸುರೇಶ್ವರಮ್
ಹಾಗೆ thousand-eyed ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಆ ಅಪ್ಸರೆ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಳು.
ಅಯಂ ಸುರಪತೇ ಘೋರೋ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಮಹಾಮುನಿಃ। ಕ್ರೋಧಮುತ್ಸ್ರಕ್ಷ್ಯತೇ ಘೋರಂ ಮಯಿ ದೇವ ನ ಸಂಶಯಃ
ದೇವತೆಗಳ ರಾಜನೇ, ಈ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತುಂಬಾ ಭಯಂಕರನು. ಅವನು ನನಗೆ ಭಯಾನಕವಾದ ಕೋಪವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.
ತತೋ ಹಿ ಮೇ ಭಯಂ ದೇವ ಪ್ರಸಾದಂ ಕರ್ತುುಮರ್ಹಸಿ। ಏವಮುಕ್ತಸ್ತಯಾ ರಾಮ ಸಭಯಂ ಭೀತಯಾ ತದಾ
ಆದರಿಂದ ದೇವಾ, ನನಗೆ ಭಯವಾಗಿದೆ. ನೀನು ನನಗೆ ದಯೆ ತೋರಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಆಕೆ ಹೇಳಿದಳು.
ತಾಮುವಾಚ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೋ ವೇಪಮಾನಾಂ ಕೃತಾಞ್ಜಲಿಮ್। ಮಾ ಭೈಷೀ ರಮ್ಭೇ ಭದ್ರಂ ತೇ ಕುರುಷ್ವ ಮಮ ಶಾಸನಮ್
ಅವಳನ್ನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: 'ರಂಭೆ, ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸು.'
ಕೋಕಿಲೋ ಹೃದಯಗ್ರಾಹೀ ಮಾಧವೇ ರುಚಿರದ್ರುಮೇ। ಅಹಂ ಕನ್ದರ್ಪಸಹಿತಃ ಸ್ಥಾಸ್ಯಾಮಿ ತವ ಪಾರ್ಶ್ವತಃ
ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ಮರಗಳ ಮಧ್ಯೆ, ನಾನು ಕಾಮದೇವನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ಕೋಯಿಲ ಹೃದಯವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವಂತೆ ಹಾಡುತ್ತದೆ.
ತ್ವಂ ಹಿ ರೂಪಂ ಬಹುಗುಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಪರಮಭಾಸ್ವರಮ್। ತಮೃಷಿಂ ಕೌಶಿಕಂ ಭದ್ರೇ ಭೇದಯಸ್ವ ತಪಸ್ವಿನಮ್
ನೀನು ಅನೇಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸುಂದರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಒಳ್ಳೆಯವಳೇ, ಆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಕೌಶಿಕ ಋಷಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸು.
ಸಾ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಚನಂ ತಸ್ಯ ಕೃತ್ವಾ ರೂಪಮನುತ್ತಮಮ್। ಲೋಭಯಾಮಾಸ ಲಲಿತಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಂ ಶುಚಿಸ್ಮಿತಾ
ಅವನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದಳು. ಆ ಸುಂದರ ನಗುವಿನ ರಂಭೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು.
ಕೋಕಿಲಸ್ಯ ತು ಶುಶ್ರಾವ ವಲ್ಗು ವ್ಯಾಹರತಃ ಸ್ವನಮ್। ಸಮ್ಪ್ರಹೃಷ್ಟೇನ ಮನಸಾ ಸ ಚೈನಾಮನ್ವವೈಕ್ಷತ
ಅವನು ಕೋಯಿಲದ ಮಧುರವಾದ ಹಾಡನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವಳು ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದನು.
ಅಥ ತಸ್ಯ ಚ ಶಬ್ದೇನ ಗೀತೇನಾಪ್ರತಿಮೇನ ಚ। ದರ್ಶನೇನ ಚ ರಮ್ಭಾಯಾ ಮುನಿಃ ಸಂದೇಹಮಾಗತಃ
ಆ ಹಾಡಿನ ಧ್ವನಿ, ಅದ್ಭುತವಾದ ಗಾನ ಮತ್ತು ರಂಭೆಯ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ತಪಸ್ವಿಗೆ ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಯಿತು.
ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಸ್ಯ ತತ್ಸರ್ವಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಮುನಿಪುಂಗವಃ। ರಮ್ಭಾಂ ಕ್ರೋಧಸಮಾವಿಷ್ಟಃ ಶಶಾಪ ಕುಶಿಕಾತ್ಮಜಃ
ಇದು ಎಲ್ಲವೂ ಇಂದ್ರನ ಕೃತ್ಯ ಎಂದು ಅರಿತು, ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಕುಶಿಕನ ಮಗನು ಕೋಪದಿಂದ ರಂಭೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು.
ಯನ್ಮಾಂ ಲೋಭಯಸೇ ರಮ್ಭೇ ಕಾಮಕ್ರೋಧಜಯೈಷಿಣಮ್। ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ಶೈಲೀ ಸ್ಥಾಸ್ಯಸಿ ದುರ್ಭಗೇ
'ರಂಭೆ, ನಾನು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕೋಪವನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿದ್ದೀಯಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ದುರ್ಭಾಗ್ಯವಂತಿಯಾಗಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಲ್ಲಾಗಿರಬೇಕು.'
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಸುಮಹಾತೇಜಾಸ್ತಪೋಬಲಸಮನ್ವಿತಃ। ಉದ್ಧರಿಷ್ಯತಿ ರಮ್ಭೇ ತ್ವಾಂ ಮತ್ಕ್ರೋಧಕಲುಷೀಕೃತಾಮ್
'ನನ್ನ ಕೋಪದಿಂದ ಕುಲುಷಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು, ರಂಭೆ, ಮಹಾ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವನು.'
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಮಹಾತೇಜಾ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಮಹಾಮುನಿಃ। ಅಶಕ್ನುವನ್ ಧಾರಯಿತುಂ ಕೋಪಂ ಸಂತಾಪಮಾತ್ಮನಃ
ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು, ತನ್ನೊಳಗಿನ ಕೋಪವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ತಡೆಯಲಾಗದೆ ಬಳಲಿದನು.
ತಸ್ಯ ಶಾಪೇನ ಮಹತಾ ರಮ್ಭಾ ಶೈಲೀ ತದಾಭವತ್। ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಚ ಕನ್ದರ್ಪೋ ಮಹರ್ಷೇಃ ಸ ಚ ನಿರ್ಗತಃ
ಅವನ ಭಯಂಕರ ಶಾಪದಿಂದ ಆ ರಂಭಾ ಕೂಡಲೇ ಕಲ್ಲಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಳು; ಮಹರ್ಷಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕಾಮನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು.