ಅವಾಕ್ಶಿರಾಸ್ತ್ರಿಶಙ್ಕುಶ್ಚ ತಿಷ್ಠತ್ವಮರಸಂನಿಭಃ। ಅನುಯಾಸ್ಯನ್ತಿ ಚೈತಾನಿ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ನೃಪಸತ್ತಮಮ್
ತ್ರಿಶಂಕು ತಲೆಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಅಮರನಂತೆ ಉಳಿಯಲಿ; ಈ ಜ್ಯೋತಿಗಳು ಆ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಿ.
ಕೃತಾರ್ಥಂ ಕೀರ್ತಿಮನ್ತಂ ಚ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಗತಂ ಯಥಾ। ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವದೇವೈರಭಿಷ್ಟುತಃ
ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.
ಋಷಿಮಧ್ಯೇ ಮಹಾತೇಜಾ ಬಾಢಮಿತ್ಯೇವ ದೇವತಾಃ। ತತೋ ದೇವಾ ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಋಷಯಶ್ಚ ತಪೋಧನಾಃ। ಜಗ್ಮುರ್ಯಥಾಗತಂ ಸರ್ವೇ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾನ್ತೇ ನರೋತ್ತಮ
ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ದೇವತೆಗಳು 'ಹಾಗೆ ಆಗಲಿ' ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಮಹಾತ್ಮರು, ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು, ಯಜ್ಞದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು, ಮಾನ್ಯನೇ.
thumb|ಏಕಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಬಾಲಕಾಣ್ಡೇ ಏಕಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥೧-
ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಪ್ರಸ್ಥಿತಾನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ತಾನೃಷೀನ್। ಅಬ್ರವೀನ್ನರಶಾರ್ದೂಲ ಸರ್ವಾಂಸ್ತಾನ್ ವನವಾಸಿನಃ
ಮಹಾ ತೇಜಸ್ಸಿನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು, ಹೊರಡುವ ಋಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, 'ಮಾನ್ಯನೇ,' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
ಮಹಾವಿಘ್ನಃ ಪ್ರವೃತ್ತೋಽಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾಮಾಸ್ಥಿತೋ ದಿಶಮ್। ದಿಶಮನ್ಯಾಂ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯಾಮಸ್ತತ್ರ ತಪ್ಸ್ಯಾಮಹೇ ತಪಃ
'ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ; ನಾವು ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡೋಣ.'
ಪಶ್ಚಿಮಾಯಾಂ ವಿಶಾಲಾಯಾಂ ಪುಷ್ಕರೇಷು ಮಹಾತ್ಮನಃ। ಸುಖಂ ತಪಶ್ಚರಿಷ್ಯಾಮಃ ಸುಖಂ ತದ್ಧಿ ತಪೋವನಮ್
'ಪಶ್ಚಿಮದ ವಿಶಾಲವಾದ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಬಹುದು; ಆ ತಪೋವನವು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ.'
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಪುಷ್ಕರೇಷು ಮಹಾಮುನಿಃ। ತಪ ಉಗ್ರಂ ದುರಾಧರ್ಷಂ ತೇಪೇ ಮೂಲಫಲಾಶನಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಹಾ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮಹರ್ಷಿ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಬೇರುಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು, ಭಯಂಕರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು.
ಏತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ ತು ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿರ್ಮಹಾನ್। ಅಮ್ಬರೀಷ ಇತಿ ಖ್ಯಾತೋ ಯಷ್ಟುಂ ಸಮುಪಚಕ್ರಮೇ
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮಹಾ ರಾಜನಾದ ಅಂಬರೀಷನು ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.
ತಸ್ಯ ವೈ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಪಶುಮಿನ್ದ್ರೋ ಜಹಾರ ಹ। ಪ್ರಣಷ್ಟೇ ತು ಪಶೌ ವಿಪ್ರೋ ರಾಜಾನಮಿದಮಬ್ರವೀತ್
ಆ ಯಜಮಾನನ ಯಜ್ಞದ ಪಶುವನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಪಶು ಕಾಣೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು.
ಪಶುರಭ್ಯಾಹೃತೋ ರಾಜನ್ ಪ್ರಣಷ್ಟಸ್ತವ ದುರ್ನಯಾತ್। ಅರಕ್ಷಿತಾರಂ ರಾಜಾನಂ ಘ್ನನ್ತಿ ದೋಷಾ ನರೇಶ್ವರ
ರಾಜನೇ, ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ತಂದ ಪಶು ನಿನ್ನ ಅಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾನವರ ರಾಜಾ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಕಾಯದ ರಾಜನನ್ನು ತಪ್ಪುಗಳು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಮಹದ್ಧ್ಯೇತನ್ನರಂ ವಾ ಪುರುಷರ್ಷಭ। ಆನಯಸ್ವ ಪಶುಂ ಶೀಘ್ರಂ ಯಾವತ್ ಕರ್ಮ ಪ್ರವರ್ತತೇ
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ. ಯಜ್ಞ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು ಪಶುವನ್ನು ಬೇಗ ತಂದುಕೊ.
ಉಪಾಧ್ಯಾಯವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ ರಾಜಾ ಪುರುಷರ್ಷಭಃ। ಅನ್ವಿಯೇಷ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಃ ಪಶುಂ ಗೋಭಿಃ ಸಹಸ್ರಶಃ
ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಕೇಳಿದ ರಾಜನು, ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಹಸುಗಳ ನಡುವೆ ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟನು.
ದೇಶಾಞ್ಜನಪದಾಂಸ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ ನಗರಾಣಿ ವನಾನಿ ಚ। ಆಶ್ರಮಾಣಿ ಚ ಪುಣ್ಯಾನಿ ಮಾರ್ಗಮಾಣೋ ಮಹೀಪತಿಃ
ಆ ಮಹಾರಾಜನು ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳು, ಕಾಡುಗಳು ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೋದನು.
ಸ ಪುತ್ರಸಹಿತಂ ತಾತ ಸಭಾರ್ಯಂ ರಘುನನ್ದನ। ಭೃಗುತುಂಗೇ ಸಮಾಸೀನಮೃಚೀಕಂ ಸಂದದರ್ಶ ಹ
ರಘುವಂಶದವನು, ತನ್ನ ಮಗನೂ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ಭೃಗುಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಋಚೀಕನನ್ನು ಕಂಡನು.
ತಮುವಾಚ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಪ್ರಣಮ್ಯಾಭಿಪ್ರಸಾದ್ಯ ಚ। ಮಹರ್ಷಿಂ ತಪಸಾ ದೀಪ್ತಂ ರಾಜರ್ಷಿರಮಿತಪ್ರಭಃ
ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯ ರಾಜನು, ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದು ಹೀಗೆಂದನು.
ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ಸರ್ವತ್ರ ಕುಶಲಮೃಚೀಕಂ ತಮಿದಂ ವಚಃ। ಗವಾಂ ಶತಸಹಸ್ರೇಣ ವಿಕ್ರೀಣೀಷೇ ಸುತಂ ಯದಿ
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಋಚೀಕನ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ನೀನು ಒಪ್ಪಿದರೆ, ನೂರು ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳಿಗೆ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮಾರಬಹುದು.
ಪಶೋರರ್ಥೇ ಮಹಾಭಾಗ ಕೃತಕೃತ್ಯೋಽಸ್ಮಿ ಭಾರ್ಗವ। ಸರ್ವೇ ಪರಿಗತಾ ದೇಶಾ ಯಜ್ಞಿಯಂ ನ ಲಭೇ ಪಶುಮ್
ಮಹಾಭಾಗ ಭಾರ್ಗವನೇ, ಯಜ್ಞದ ಪಶುವಿಗಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಯೋಗ್ಯ ಪಶುವು ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ದಾತುಮರ್ಹಸಿ ಮೂಲ್ಯೇನ ಸುತಮೇಕಮಿತೋ ಮಮ। ಏವಮುಕ್ತೋ ಮಹಾತೇಜಾ ಋಚೀಕಸ್ತ್ವಬ್ರವೀದ್ ವಚಃ
ನೀನು ಬೆಲೆಗೆ ನನ್ನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಚೀಕನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ನಾಹಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಕ್ರೀಣೀಯಾಂ ಕಥಂಚನ। ಋಚೀಕಸ್ಯ ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ತೇಷಾಂ ಮಾತಾ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾರುವುದಿಲ್ಲ. ಋಚೀಕನ ಮಾತು ಕೇಳಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ತಾಯಿ,
ಉವಾಚ ನರಶಾರ್ದೂಲಮಮ್ಬರೀಷಮಿದಂ ವಚಃ। ಅವಿಕ್ರೇಯಂ ಸುತಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಭಗವಾನಾಹ ಭಾರ್ಗವಃ
ಮಾನವರ ಸಿಂಹ ಅಂಬರೀಷನೆ, ಅವಳು ಹೀಗೆಂದಳು: ಭಗವಂತ ಭಾರ್ಗವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಮಾರಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.
ಮಮಾಪಿ ದಯಿತಂ ವಿದ್ಧಿ ಕನಿಷ್ಠಂ ಶುನಕಂ ಪ್ರಭೋ। ತಸ್ಮಾತ್ ಕನೀಯಸಂ ಪುತ್ರಂ ನ ದಾಸ್ಯೇ ತವ ಪಾರ್ಥಿವ
ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ಮಗ ಶುನಕನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ನಾನು ಕಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡಲಾರೆ.
ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಃ ಪಿತೃಷು ವಲ್ಲಭಾಃ। ಮಾತೄಣಾಂ ಚ ಕನೀಯಾಂಸಸ್ತಸ್ಮಾದ್ ರಕ್ಷ್ಯೇ ಕನೀಯಸಮ್
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಂದೆಗೆ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಪ್ರಿಯ, ತಾಯಿಗೆ ಕಿರಿಯ ಮಗ ಪ್ರಿಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಕಿರಿಯವನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ.
ಉಕ್ತವಾಕ್ಯೇ ಮುನೌ ತಸ್ಮಿನ್ ಮುನಿಪತ್ನ್ಯಾಂ ತಥೈವ ಚ। ಶುನಃಶೇಪಃ ಸ್ವಯಂ ರಾಮ ಮಧ್ಯಮೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯೂ ಅವನ ಪತ್ನಿಯೂ ಹೀಗೆಂದ ಮೇಲೆ, ಮಧ್ಯಮ ಮಗನಾದ ಶುನಃಶೇಪನು ಸ್ವತಃ ಮಾತನಾಡಿದನು, ರಾಮಾ.
ಪಿತಾ ಜ್ಯೇಷ್ಠಮವಿಕ್ರೇಯಂ ಮಾತಾ ಚಾಹ ಕನೀಯಸಮ್। ವಿಕ್ರೇಯಂ ಮಧ್ಯಮಂ ಮನ್ಯೇ ರಾಜಪುತ್ರ ನಯಸ್ವ ಮಾಮ್
ತಂದೆ ಹಿರಿಯವನನ್ನು ಮಾರಲು ಆಗದು ಎಂದರು, ತಾಯಿ ಕಿರಿಯವನನ್ನು ಕೊಡಲು ಆಗದು ಎಂದರು. ನಾನು ಮಧ್ಯಮನು, ನನ್ನನ್ನು ಮಾರಬಹುದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ ರಾಜಕುಮಾರ, ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು.
ಅಥ ರಾಜಾ ಮಹಾಬಾಹೋ ವಾಕ್ಯಾನ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಃ। ಹಿರಣ್ಯಸ್ಯ ಸುವರ್ಣಸ್ಯ ಕೋಟಿಭೀ ರತ್ನರಾಶಿಭಿಃ
ಅನಂತರ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜನು, ಅವರ ಮಾತುಗಳ ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ಲಕ್ಷಾಂತರ ಚಿನ್ನ, ಬಂಗಾರದ ರಾಶಿಗಳು, ರತ್ನಗಳ ಗುಡ್ಡಗಳೊಂದಿಗೆ—
ಗವಾಂ ಶತಸಹಸ್ರೇಣ ಶುನಃಶೇಪಂ ನರೇಶ್ವರಃ। ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪರಮಪ್ರೀತೋ ಜಗಾಮ ರಘುನನ್ದನ
ರಘುವಂಶದ ವಂಶಜನೇ, ರಾಜನು ಬಹು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಲಕ್ಷ ಹಸುವಿನ ಬದಲಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟನು.
ಅಮ್ಬರೀಷಸ್ತು ರಾಜರ್ಷೀ ರಥಮಾರೋಪ್ಯ ಸತ್ವರಃ। ಶುನಃಶೇಪಂ ಮಹಾತೇಜಾ ಜಗಾಮಾಶು ಮಹಾಯಶಾಃ
ಆದರೆ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಬರೀಷನು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿ, ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು.
thumb|ದ್ವಿಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಬಾಲಕಾಣ್ಡೇ ದ್ವಿಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥೧-
ಇಗೋ, ಶ್ರಿಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೆರಡನೇ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯಿತು.
ಶುನಃಶೇಪಂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತು ಮಹಾಯಶಾಃ। ವ್ಯಶ್ರಮತ್ ಪುಷ್ಕರೇ ರಾಜಾ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ರಘುನನ್ದನ
ಮಹಾ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳ ರಾಜನು, ಮಾನ್ಯನಾದ ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವೇಳೆಗೆ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು, ರಘುವಂಶದ ವಂಶಜನೇ.