ಅಯಂ ರಾಜಾ ಮಹಾಭಾಗ ಗುರುಶಾಪಪರಿಕ್ಷತಃ। ಸಶರೀರೋ ದಿವಂ ಯಾತುಂ ನಾರ್ಹತ್ಯೇವ ತಪೋಧನ
'ಈ ರಾಜನು, ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯೇ, ಗುರುಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನೇ, ಅವನು ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಅರ್ಹನಲ್ಲ.'
ತೇಷಾಂ ತದ್ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ದೇವಾನಾಂ ಮುನಿಪುಂಗವಃ। ಅಬ್ರವೀತ್ ಸುಮಹದ್ ವಾಕ್ಯಂ ಕೌಶಿಕಃ ಸರ್ವದೇವತಾಃ
ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಹರ್ಷಿ ಕೌಶಿಕನು, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಿ, ಬಹಳ ಗಂಭೀರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
ಸಶರೀರಸ್ಯ ಭದ್ರಂ ವಸ್ತ್ರಿಶಙ್ಕೋರಸ್ಯ ಭೂಪತೇಃ। ಆರೋಹಣಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ನಾನೃತಂ ಕರ್ತುಮುತ್ಸಹೇ
'ತ್ರಿಶಂಕು ರಾಜನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣವಾಗುವುದು ಎಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಮಾಡಲಾಗದು.'
ಸ್ವರ್ಗೋಽಸ್ತು ಸಶರೀರಸ್ಯ ತ್ರಿಶಙ್ಕೋರಸ್ಯ ಶಾಶ್ವತಃ। ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ ಮಾಮಕಾನಿ ಧ್ರುವಾಣ್ಯಥ
'ತ್ರಿಶಂಕುವಿಗೆ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸ್ವರ್ಗ ಸಿಗಲಿ; ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಎಲ್ಲಾ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸದಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ.'
ಯಾವಲ್ಲೋಕಾ ಧರಿಷ್ಯನ್ತಿ ತಿಷ್ಠನ್ತ್ವೇತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ। ಯತ್ ಕೃತಾನಿ ಸುರಾಃ ಸರ್ವೇ ತದನುಜ್ಞಾತುಮರ್ಹಥ
'ಯಾವುದೂ ಲೋಕಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ, ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಉಳಿಯಲಿ; ದೇವತೆಗಳು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲವೂ ನೀವು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.'
ಏವಮುಕ್ತಾಃ ಸುರಾಃ ಸರ್ವೇ ಪ್ರತ್ಯೂಚುರ್ಮುನಿಪುಂಗವಮ್। ಏವಂ ಭವತು ಭದ್ರಂ ತೇ ತಿಷ್ಠನ್ತ್ವೇತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ
ಹೀಗೆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು, 'ಹಾಗೆ ಆಗಲಿ, ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ, ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಉಳಿಯಲಿ,' ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದರು.
ಗಗನೇ ತಾನ್ಯನೇಕಾನಿ ವೈಶ್ವಾನರಪಥಾದ್ ಬಹಿಃ। ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ತೇಷು ಜ್ಯೋತಿಃಷು ಜಾಜ್ವಲನ್
ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಪಥದ ಹೊರಗಡೆ, ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ.
ಅವಾಕ್ಶಿರಾಸ್ತ್ರಿಶಙ್ಕುಶ್ಚ ತಿಷ್ಠತ್ವಮರಸಂನಿಭಃ। ಅನುಯಾಸ್ಯನ್ತಿ ಚೈತಾನಿ ಜ್ಯೋತೀಂಷಿ ನೃಪಸತ್ತಮಮ್
ತ್ರಿಶಂಕು ತಲೆಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ಅಮರನಂತೆ ಉಳಿಯಲಿ; ಈ ಜ್ಯೋತಿಗಳು ಆ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಿ.
ಕೃತಾರ್ಥಂ ಕೀರ್ತಿಮನ್ತಂ ಚ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಗತಂ ಯಥಾ। ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸರ್ವದೇವೈರಭಿಷ್ಟುತಃ
ಹೀಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ತಲುಪಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು.
ಋಷಿಮಧ್ಯೇ ಮಹಾತೇಜಾ ಬಾಢಮಿತ್ಯೇವ ದೇವತಾಃ। ತತೋ ದೇವಾ ಮಹಾತ್ಮಾನೋ ಋಷಯಶ್ಚ ತಪೋಧನಾಃ। ಜಗ್ಮುರ್ಯಥಾಗತಂ ಸರ್ವೇ ಯಜ್ಞಸ್ಯಾನ್ತೇ ನರೋತ್ತಮ
ಋಷಿಗಳ ನಡುವೆ ದೇವತೆಗಳು 'ಹಾಗೆ ಆಗಲಿ' ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಮಹಾತ್ಮರು, ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು, ಯಜ್ಞದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು, ಮಾನ್ಯನೇ.
thumb|ಏಕಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಬಾಲಕಾಣ್ಡೇ ಏಕಷಷ್ಠಿತಮಃ ಸರ್ಗಃ ॥೧-
ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಪ್ರಸ್ಥಿತಾನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ತಾನೃಷೀನ್। ಅಬ್ರವೀನ್ನರಶಾರ್ದೂಲ ಸರ್ವಾಂಸ್ತಾನ್ ವನವಾಸಿನಃ
ಮಹಾ ತೇಜಸ್ಸಿನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು, ಹೊರಡುವ ಋಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, 'ಮಾನ್ಯನೇ,' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
ಮಹಾವಿಘ್ನಃ ಪ್ರವೃತ್ತೋಽಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾಮಾಸ್ಥಿತೋ ದಿಶಮ್। ದಿಶಮನ್ಯಾಂ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯಾಮಸ್ತತ್ರ ತಪ್ಸ್ಯಾಮಹೇ ತಪಃ
'ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ; ನಾವು ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡೋಣ.'
ಪಶ್ಚಿಮಾಯಾಂ ವಿಶಾಲಾಯಾಂ ಪುಷ್ಕರೇಷು ಮಹಾತ್ಮನಃ। ಸುಖಂ ತಪಶ್ಚರಿಷ್ಯಾಮಃ ಸುಖಂ ತದ್ಧಿ ತಪೋವನಮ್
'ಪಶ್ಚಿಮದ ವಿಶಾಲವಾದ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸುಖವಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಬಹುದು; ಆ ತಪೋವನವು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಬಹಳ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆ.'
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಪುಷ್ಕರೇಷು ಮಹಾಮುನಿಃ। ತಪ ಉಗ್ರಂ ದುರಾಧರ್ಷಂ ತೇಪೇ ಮೂಲಫಲಾಶನಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮಹಾ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮಹರ್ಷಿ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಬೇರುಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿಂದು, ಭಯಂಕರವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು.
ಏತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ ತು ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿರ್ಮಹಾನ್। ಅಮ್ಬರೀಷ ಇತಿ ಖ್ಯಾತೋ ಯಷ್ಟುಂ ಸಮುಪಚಕ್ರಮೇ
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮಹಾ ರಾಜನಾದ ಅಂಬರೀಷನು ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.
ತಸ್ಯ ವೈ ಯಜಮಾನಸ್ಯ ಪಶುಮಿನ್ದ್ರೋ ಜಹಾರ ಹ। ಪ್ರಣಷ್ಟೇ ತು ಪಶೌ ವಿಪ್ರೋ ರಾಜಾನಮಿದಮಬ್ರವೀತ್
ಆ ಯಜಮಾನನ ಯಜ್ಞದ ಪಶುವನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಪಶು ಕಾಣೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು.
ಪಶುರಭ್ಯಾಹೃತೋ ರಾಜನ್ ಪ್ರಣಷ್ಟಸ್ತವ ದುರ್ನಯಾತ್। ಅರಕ್ಷಿತಾರಂ ರಾಜಾನಂ ಘ್ನನ್ತಿ ದೋಷಾ ನರೇಶ್ವರ
ರಾಜನೇ, ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ತಂದ ಪಶು ನಿನ್ನ ಅಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾನವರ ರಾಜಾ, ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಕಾಯದ ರಾಜನನ್ನು ತಪ್ಪುಗಳು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಮಹದ್ಧ್ಯೇತನ್ನರಂ ವಾ ಪುರುಷರ್ಷಭ। ಆನಯಸ್ವ ಪಶುಂ ಶೀಘ್ರಂ ಯಾವತ್ ಕರ್ಮ ಪ್ರವರ್ತತೇ
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ. ಯಜ್ಞ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು ಪಶುವನ್ನು ಬೇಗ ತಂದುಕೊ.
ಉಪಾಧ್ಯಾಯವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ ರಾಜಾ ಪುರುಷರ್ಷಭಃ। ಅನ್ವಿಯೇಷ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಃ ಪಶುಂ ಗೋಭಿಃ ಸಹಸ್ರಶಃ
ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಕೇಳಿದ ರಾಜನು, ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಹಸುಗಳ ನಡುವೆ ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೊರಟನು.
ದೇಶಾಞ್ಜನಪದಾಂಸ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ ನಗರಾಣಿ ವನಾನಿ ಚ। ಆಶ್ರಮಾಣಿ ಚ ಪುಣ್ಯಾನಿ ಮಾರ್ಗಮಾಣೋ ಮಹೀಪತಿಃ
ಆ ಮಹಾರಾಜನು ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳು, ಪಟ್ಟಣಗಳು, ಕಾಡುಗಳು ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೋದನು.
ಸ ಪುತ್ರಸಹಿತಂ ತಾತ ಸಭಾರ್ಯಂ ರಘುನನ್ದನ। ಭೃಗುತುಂಗೇ ಸಮಾಸೀನಮೃಚೀಕಂ ಸಂದದರ್ಶ ಹ
ರಘುವಂಶದವನು, ತನ್ನ ಮಗನೂ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ಭೃಗುಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಋಚೀಕನನ್ನು ಕಂಡನು.
ತಮುವಾಚ ಮಹಾತೇಜಾಃ ಪ್ರಣಮ್ಯಾಭಿಪ್ರಸಾದ್ಯ ಚ। ಮಹರ್ಷಿಂ ತಪಸಾ ದೀಪ್ತಂ ರಾಜರ್ಷಿರಮಿತಪ್ರಭಃ
ಅಮಿತಪ್ರಭೆಯ ರಾಜನು, ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದು ಹೀಗೆಂದನು.
ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ಸರ್ವತ್ರ ಕುಶಲಮೃಚೀಕಂ ತಮಿದಂ ವಚಃ। ಗವಾಂ ಶತಸಹಸ್ರೇಣ ವಿಕ್ರೀಣೀಷೇ ಸುತಂ ಯದಿ
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಋಚೀಕನ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: ನೀನು ಒಪ್ಪಿದರೆ, ನೂರು ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳಿಗೆ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಮಾರಬಹುದು.
ಪಶೋರರ್ಥೇ ಮಹಾಭಾಗ ಕೃತಕೃತ್ಯೋಽಸ್ಮಿ ಭಾರ್ಗವ। ಸರ್ವೇ ಪರಿಗತಾ ದೇಶಾ ಯಜ್ಞಿಯಂ ನ ಲಭೇ ಪಶುಮ್
ಮಹಾಭಾಗ ಭಾರ್ಗವನೇ, ಯಜ್ಞದ ಪಶುವಿಗಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಯೋಗ್ಯ ಪಶುವು ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ದಾತುಮರ್ಹಸಿ ಮೂಲ್ಯೇನ ಸುತಮೇಕಮಿತೋ ಮಮ। ಏವಮುಕ್ತೋ ಮಹಾತೇಜಾ ಋಚೀಕಸ್ತ್ವಬ್ರವೀದ್ ವಚಃ
ನೀನು ಬೆಲೆಗೆ ನನ್ನಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಚೀಕನು ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
ನಾಹಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಕ್ರೀಣೀಯಾಂ ಕಥಂಚನ। ಋಚೀಕಸ್ಯ ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ತೇಷಾಂ ಮಾತಾ ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾರುವುದಿಲ್ಲ. ಋಚೀಕನ ಮಾತು ಕೇಳಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ತಾಯಿ,
ಉವಾಚ ನರಶಾರ್ದೂಲಮಮ್ಬರೀಷಮಿದಂ ವಚಃ। ಅವಿಕ್ರೇಯಂ ಸುತಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಭಗವಾನಾಹ ಭಾರ್ಗವಃ
ಮಾನವರ ಸಿಂಹ ಅಂಬರೀಷನೆ, ಅವಳು ಹೀಗೆಂದಳು: ಭಗವಂತ ಭಾರ್ಗವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಮಾರಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.
ಮಮಾಪಿ ದಯಿತಂ ವಿದ್ಧಿ ಕನಿಷ್ಠಂ ಶುನಕಂ ಪ್ರಭೋ। ತಸ್ಮಾತ್ ಕನೀಯಸಂ ಪುತ್ರಂ ನ ದಾಸ್ಯೇ ತವ ಪಾರ್ಥಿವ
ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನ ಕಿರಿಯ ಮಗ ಶುನಕನು ನನಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯನು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ನಾನು ಕಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡಲಾರೆ.
ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಃ ಪಿತೃಷು ವಲ್ಲಭಾಃ। ಮಾತೄಣಾಂ ಚ ಕನೀಯಾಂಸಸ್ತಸ್ಮಾದ್ ರಕ್ಷ್ಯೇ ಕನೀಯಸಮ್
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಂದೆಗೆ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಪ್ರಿಯ, ತಾಯಿಗೆ ಕಿರಿಯ ಮಗ ಪ್ರಿಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಕಿರಿಯವನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತೇನೆ.