ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷೇಣಾರ್ದಿತಂ ಸೈನ್ಯಂ ವ್ಯಥಿತಂ ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ಮಾರುತಿಃ। ಅಭ್ಯವರ್ತತ ಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ ಪ್ರಗೃಹ್ಯ ವಿಪುಲಾಂ ಶಿಲಾಮ್
ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನಿಂದ ತೊಂದರೆಗೊಂಡು ಕಳವಳಗೊಂಡ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಹನುಮಂತನು ಕೋಪದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಬಂದುದನು.
ಕ್ರೋಧಾದ್ ದ್ವಿಗುಣತಾಮ್ರಾಕ್ಷಃ ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ। ಶಿಲಾಂ ತಾಂ ಪಾತಯಾಮಾಸ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಸ್ಯ ರಥಂ ಪ್ರತಿ
ಹನುಮಂತನ ಕಣ್ಣುಗಳು ದ್ವಿಗುಣ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ತಂದೆಯ ಶಕ್ತಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ, ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ರಥದ ಕಡೆಗೆ ಎಸೆದನು.
ಆಪತನ್ತೀಂ ಶಿಲಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಗದಾಮುದ್ಯಮ್ಯ ಸಮ್ಭ್ರಮಾತ್। ರಥಾದಾಪ್ಲುತ್ಯ ವೇಗೇನ ವಸುಧಾಯಾಂ ವ್ಯತಿಷ್ಠತ
ಆ ಬಂಡೆ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಭಯದಿಂದ ರಥದಿಂದ ಜಿಗಿದು ವೇಗವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು.
ಸಾ ಪ್ರಮಥ್ಯ ರಥಂ ತಸ್ಯ ನಿಪಪಾತ ಶಿಲಾ ಭುವಿ। ಸಚಕ್ರಕೂಬರಂ ಸಾಶ್ವಂ ಸಧ್ವಜಂ ಸಶರಾಸನಮ್
ಆ ಬಂಡೆ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ರಥವನ್ನು ಒಡೆದು ಚಕ್ರ, ಅಡ್ಡ, ಕುದುರೆ, ಧ್ವಜ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು.
ಸ ಭಙ್ಕ್ತ್ವಾ ತು ರಥಂ ತಸ್ಯ ಹನೂಮಾನ್ ಮಾರುತಾತ್ಮಜಃ। ರಕ್ಷಸಾಂ ಕದನಂ ಚಕ್ರೇ ಸಸ್ಕನ್ಧವಿಟಪೈರ್ದ್ರುಮೈಃ
ಹನುಮಂತನು ಆ ರಥವನ್ನು ಒಡೆದು ಹಾಕಿ, ಮರದ ಕೊಂಬೆ, ದಂಡ ಮತ್ತು ಮರಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.
ವಿಭಿನ್ನಶಿರಸೋ ಭೂತ್ವಾ ರಾಕ್ಷಸಾ ರುಧಿರೋಕ್ಷಿತಾಃ। ದ್ರುಮೈಃ ಪ್ರಮಥಿತಾಶ್ಚಾನ್ಯೇ ನಿಪೇತುರ್ಧರಣೀತಲೇ
ಕೆಲವರು ರಾಕ್ಷಸರು ತಲೆ ಚೀರಿಕೊಂಡು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ನೆನೆದು, ಮರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು.
ವಿದ್ರಾವ್ಯ ರಾಕ್ಷಸಂ ಸೈನ್ಯಂ ಹನೂಮಾನ್ ಮಾರುತಾತ್ಮಜಃ। ಗಿರೇಃ ಶಿಖರಮಾದಾಯ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಮಭಿದುದ್ರುವೇ
ಮಾರುತಿಯ ಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ಒಂದು ಪರ್ವತ ಶಿಖರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು.
ತಮಾಪತನ್ತಂ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷೋ ಗದಾಮುದ್ಯಮ್ಯ ವೀರ್ಯವಾನ್। ವಿನರ್ದಮಾನಃ ಸಹಸಾ ಹನೂಮನ್ತಮಭಿದ್ರವತ್
ಹನುಮಂತನು ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಹನುಮಂತನ ಕಡೆಗೆ ದೌಡಾಯಿಸಿದನು.
ತಸ್ಯ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ಯ ರೋಷೇಣ ಗದಾಂ ತಾಂ ಬಹುಕಣ್ಟಕಾಮ್। ಪಾತಯಾಮಾಸ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷೋ ಮಸ್ತಕೇಽಥ ಹನೂಮತಃ
ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು, ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನು ಹನುಮಂತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು.
ತಾಡಿತಃ ಸ ತಯಾ ತತ್ರ ಗದಯಾ ಭೀಮವೇಗಯಾ। ಸ ಕಪಿರ್ಮಾರುತಬಲಸ್ತಂ ಪ್ರಹಾರಮಚಿನ್ತಯನ್
ಆ ಭಯಾನಕ ವೇಗದ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆದರೂ, ಮಾರುತಬಲವುಳ್ಳ ಆ ಕಪಿಯು ಆ ಹೊಡೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ನಿಂತನು.
ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಸ್ಯ ಶಿರೋಮಧ್ಯೇ ಗಿರಿಶೃಙ್ಗಮಪಾತಯತ್। ಸ ವಿಸ್ಫಾರಿತಸರ್ವಾಙ್ಗೋ ಗಿರಿಶೃಙ್ಗೇಣ ತಾಡಿತಃ
ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನ ತಲೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದನು; ಆ ಹೊಡೆಯಿಂದ ಅವನ ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಉಬ್ಬಿಕೊಂಡಿತು.
ಪಪಾತ ಸಹಸಾ ಭೂಮೌ ವಿಕೀರ್ಣ ಇವ ಪರ್ವತಃ। ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಂ ನಿಹತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹತಶೇಷಾ ನಿಶಾಚರಾಃ। ತ್ರಸ್ತಾಃ ಪ್ರವಿವಿಶುರ್ಲಙ್ಕಾಂ ವಧ್ಯಮಾನಾಃ ಪ್ಲವಂಗಮೈಃ
ಅವನ ದೇಹ ಪರ್ವತದಂತೆ ಚೂರು ಚೂರಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಸತ್ತುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಉಳಿದ ರಾತ್ರಿಚರರು ಭಯದಿಂದ, ವಾನರರಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಲಂಕೆಗೆ ಓಡಿದರು.
ಸ ತು ಪವನಸುತೋ ನಿಹತ್ಯ ಶತ್ರೂನ್ ಕ್ಷತಜವಹಾಃ ಸರಿತಶ್ಚ ಸಂವಿಕೀರ್ಯ। ರಿಪುವಧಜನಿತಶ್ರಮೋ ಮಹಾತ್ಮಾ ಮುದಮಗಮತ್ ಕಪಿಭಿಃ ಸುಪೂಜ್ಯಮಾನಃ
ಪವನಪುತ್ರನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ರಕ್ತದ ನದಿಗಳನ್ನು ಹರಡಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದ ಶ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ, ವಾನರರಿಂದ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸನ್ಮಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿದನು.
thumb|ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಯುದ್ಧಕಾಣ್ಡೇ ತ್ರಿಪಞ್ಚಾಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥೬-
ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮಾಯಣದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷಂ ನಿಹತಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾವಣೋ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಃ। ಕ್ರೋಧೇನ ಮಹತಾಽಽವಿಷ್ಟೋ ನಿಃಶ್ವಸನ್ನುರಗೋ ಯಥಾ
ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಸತ್ತ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿದ ರಾವಣ, ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಪತಿ, ಮಹಾ ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದು, ಹಾವು ಉಸಿರಾಡುವಂತೆ ಭಾರವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡಿದನು.
ದೀರ್ಘಮುಷ್ಣಂ ವಿನಿಃಶ್ವಸ್ಯ ಕ್ರೋಧೇನ ಕಲುಷೀಕೃತಃ। ಅಬ್ರವೀದ್ ರಾಕ್ಷಸಂ ಕ್ರೂರಂ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರಂ ಮಹಾಬಲಮ್
ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಉಷ್ಣ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾ, ಕೋಪದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮುಸುಕಿಕೊಂಡು, ಕ್ರೂರ ಮತ್ತು ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಗಚ್ಛ ತ್ವಂ ವೀರ ನಿರ್ಯಾಹಿ ರಾಕ್ಷಸೈಃ ಪರಿವಾರಿತಃ। ಜಹಿ ದಾಶರಥಿಂ ರಾಮಂ ಸುಗ್ರೀವಂ ವಾನರೈಃ ಸಹ
ವೀರನೇ, ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಡು; ದಶರಥನ ಪುತ್ರ ರಾಮನನ್ನು ಅಥವಾ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಕೊಲ್ಲು.
ತಥೇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ದ್ರುತತರಂ ಮಾಯಾವೀ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಃ। ನಿರ್ಜಗಾಮ ಬಲೈಃ ಸಾರ್ಧಂ ಬಹುಭಿಃ ಪರಿವಾರಿತಃ
'ಹೌದು' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿಪ್ರವೀಣನಾದ ರಾಕ್ಷಸರಾಧಿಪತಿ, ಅನೇಕ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು, ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು.
ನಾಗೈರಶ್ವೈಃ ಖರೈರುಷ್ಟ್ರೈಃ ಸಂಯುಕ್ತಃ ಸುಸಮಾಹಿತಃ। ಪತಾಕಾಧ್ವಜಚಿತ್ರೈಶ್ಚ ಬಹುಭಿಃ ಸಮಲಂಕೃತಃ
ಆತನಿಗೆ ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು, ಕತ್ತೆಗಳು ಜೊತೆಯಾಗಿದ್ದವು; ಅನೇಕ ಧ್ವಜಗಳು ಮತ್ತು ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು.
ತತೋ ವಿಚಿತ್ರಕೇಯೂರಮುಕುಟೇನ ವಿಭೂಷಿತಃ। ತನುತ್ರಂ ಸ ಸಮಾವೃತ್ಯ ಸಧನುರ್ನಿರ್ಯಯೌ ದ್ರುತಮ್
ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕೆಯೂರ ಮತ್ತು ಮುಕುಟದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಸಣ್ಣ ದೇಹವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಬಂದನು.
ಪತಾಕಾಲಂಕೃತಂ ದೀಪ್ತಂ ತಪ್ತಕಾಞ್ಚನಭೂಷಿತಮ್। ರಥಂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಮಾರೋಹಚ್ಚಮೂಪತಿಃ
ಪತಾಕೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಹೊಳೆಯುವ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಸುತ್ತಿ, ಆ ಸೇನಾಧಿಪತಿ ಅದನ್ನು ಏರಿದನು.
ಋಷ್ಟಿಭಿಸ್ತೋಮರೈಶ್ಚಿತ್ರೈಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಶ್ಚ ಮುಸಲೈರಪಿ। ಭಿನ್ದಿಪಾಲೈಶ್ಚ ಚಾಪೈಶ್ಚ ಶಕ್ತಿಭಿಃ ಪಟ್ಟಿಶೈರಪಿ
ಅವರು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾದ ಭಾಲ, ತೋಮರ, ಮೃದುವಾದ ಮುಸಲು, ಬಿಲ್ಲು, ಚಕ್ರ, ಜಾವಲಿನ್ ಮತ್ತು ಕತ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಬಂದರು.
ಖಡ್ಗೈಶ್ಚಕ್ರೈರ್ಗದಾಭಿಶ್ಚ ನಿಶಿತೈಶ್ಚ ಪರಶ್ವಧೈಃ। ಪದಾತಯಶ್ಚ ನಿರ್ಯಾನ್ತಿ ವಿವಿಧಾಃ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ
ಕತ್ತಿ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ ಮತ್ತು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪರಶುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಪಾದಾತಿಗಳು ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೊರಟರು.
ವಿಚಿತ್ರವಾಸಸಃ ಸರ್ವೇ ದೀಪ್ತಾ ರಾಕ್ಷಸಪುಙ್ಗವಾಃ। ಗಜಾ ಮಹೋತ್ಕಟಾಃ ಶೂರಾಶ್ಚಲನ್ತ ಇವ ಪರ್ವತಾಃ
ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರು, ಭಯಂಕರವಾದ ದೊಡ್ಡ ಆನೆಗಳು, ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ತೇ ಯುದ್ಧಕುಶಲಾ ರೂಢಾಸ್ತೋಮರಾಙ್ಕುಶಪಾಣಿಭಿಃ। ಅನ್ಯೇ ಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಶೂರಾರೂಢಾ ಮಹಾಬಲಾಃ
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದವರು ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಂಕುಶ ಹಿಡಿದು ಕುದುರೆ ಮೇಲೆ ಏರಿ ಬಂದರು; ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಶುಭಚಿಹ್ನೆಗಳಿರುವ ಶೂರರು, ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.
ತದ್ ರಾಕ್ಷಸಬಲಂ ಸರ್ವಂ ವಿಪ್ರಸ್ಥಿತಮಶೋಭತ। ಪ್ರಾವೃಟ್ಕಾಲೇ ಯಥಾ ಮೇಘಾ ನರ್ದಮಾನಾಃ ಸವಿದ್ಯುತಃ
ಆ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನೆಯೆಲ್ಲಾ ಹೊರಟಾಗ, ಅದು ಮಳೆಗಾಲದ ಘೋರ ಮೇಘಗಳಂತೆ, ಮಿಂಚು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು.
ನಿಃಸೃತಾ ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರಾದಙ್ಗದೋ ಯತ್ರ ಯೂಥಪಃ। ತೇಷಾಂ ನಿಷ್ಕ್ರಮಮಾಣಾನಾಮಶುಭಂ ಸಮಜಾಯತ
ಅವರು ದಕ್ಷಿಣ ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅಂಗದನು ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದನು; ಅವರು ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಕೆಟ್ಟ ಸೂಚನೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು.
ಆಕಾಶಾದ್ ವಿಘನಾತ್ ತೀವ್ರಾ ಉಲ್ಕಾಶ್ಚಾಭ್ಯಪತಂಸ್ತದಾ। ವಮನ್ತಃ ಪಾವಕಜ್ವಾಲಾಃ ಶಿವಾ ಘೋರಾ ವವಾಶಿರೇ
ಆಗ ಗಾಢವಾದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭಯಾನಕ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಬಿದ್ದು, ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಾ ಬಿದ್ದವು; ಭಯಾನಕ ಶ್ವಾನಗಳು ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕೂಗಿದವು.
ವ್ಯಾಹರನ್ತ ಮೃಗಾ ಘೋರಾ ರಕ್ಷಸಾಂ ನಿಧನಂ ತದಾ। ಸಮಾಪತನ್ತೋ ಯೋಧಾಸ್ತು ಪ್ರಾಸ್ಖಲಂಸ್ತತ್ರ ದಾರುಣಮ್
ಅ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಮೃಗಗಳು ಕೂಗಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು; ಯೋಧರು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಭಯದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅಡಿಕೆ ಬಿದ್ದರು.
ಏತಾನೌತ್ಪಾತಿಕಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರೋ ಮಹಾಬಲಃ। ಧೈರ್ಯಮಾಲಮ್ಬ್ಯ ತೇಜಸ್ವೀ ನಿರ್ಜಗಾಮ ರಣೋತ್ಸುಕಃ
ಈ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಹೊರಬಂದನು.