ರುದತಾಂ ವಾಹನಾನಾಂ ಚ ಪ್ರಪತನ್ತ್ಯಶ್ರುಬಿನ್ದವಃ। ರಜೋಧ್ವಸ್ತಾ ವಿವರ್ಣಾಶ್ಚ ನ ಪ್ರಭಾನ್ತಿ ಯಥಾಪುರಮ್
ಅಡವಿದೋಡಿಗಳ ಕಣ್ಣಿಂದ ಅಶ್ರು ಬೀಳುತ್ತಿವೆ, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಹಳೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ವ್ಯಾಲಾ ಗೋಮಾಯವೋ ಗೃಧ್ರಾ ವಾಶ್ಯನ್ತಿ ಚ ಸುಭೈರವಮ್। ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಲಙ್ಕಾಮಾರಾಮೇ ಸಮವಾಯಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ವತೇ
ಹುಲಿ, ನರಿ, ಗಿಡುಗಗಳು ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕೂಗಿ, ಲಂಕೆಯ ತೋಟಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಗುಂಪು ಸೇರಿವೆ.
ಕಾಲಿಕಾಃ ಪಾಣ್ಡುರೈರ್ದನ್ತೈಃ ಪ್ರಹಸನ್ತ್ಯಗ್ರತಃ ಸ್ಥಿತಾಃ। ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಸ್ವಪ್ನೇಷು ಮುಷ್ಣನ್ತ್ಯೋ ಗೃಹಾಣಿ ಪ್ರತಿಭಾಷ್ಯ ಚ
ಕಪ್ಪು ಮಹಿಳೆಯರು ಬಿಳಿ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ; ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮನೆಗಳಿಂದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕದಿದು, ಅಪಶಕುನದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ.
ಗೃಹಾಣಾಂ ಬಲಿಕರ್ಮಾಣಿ ಶ್ವಾನಃ ಪರ್ಯುಪಭುಞ್ಜತೇ। ಖರಾ ಗೋಷು ಪ್ರಜಾಯನ್ತೇ ಮೂಷಕಾ ನಕುಲೇಷು ಚ
ನಾಯಿಗಳು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಿಯನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿವೆ; ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಬುಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಿವೆ, ಮುಂಗುಸಿನಲ್ಲಿ ಇಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿದೆ.
ಮಾರ್ಜಾರಾ ದ್ವೀಪಿಭಿಃ ಸಾರ್ಧಂ ಸೂಕರಾಃ ಶುನಕೈಃ ಸಹ। ಕಿಂನರಾ ರಾಕ್ಷಸೈಶ್ಚಾಪಿ ಸಮೇಯುರ್ಮಾನುಷೈಃ ಸಹ
ಮೋರಿ ಬೆಕ್ಕುಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಓಡಾಡುತ್ತಿವೆ, ಹಂದಿಗಳು ನಾಯಿಗಳ ಜೊತೆ ಸೇರಿವೆ; ಕಿನ್ನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಮಾನವರ ಜೊತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಪಾಣ್ಡುರಾ ರಕ್ತಪಾದಾಶ್ಚ ವಿಹಗಾಃ ಕಾಲಚೋದಿತಾಃ। ರಾಕ್ಷಸಾನಾಂ ವಿನಾಶಾಯ ಕಪೋತಾ ವಿಚರನ್ತಿ ಚ
ಕಾಲದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಬಿಳಿ ಪಾರಿವಾಳಗಳು ಕೆಂಪು ಕಾಲುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿವೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ.
ಚೀಚೀಕೂಚೀತಿ ವಾಶನ್ತ್ಯಃ ಶಾರಿಕಾ ವೇಶ್ಮಸು ಸ್ಥಿತಾಃ। ಪತನ್ತಿ ಗ್ರಥಿತಾಶ್ಚಾಪಿ ನಿರ್ಜಿತಾಃ ಕಲಹೈಷಿಭಿಃ
ಮೈನಾ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು 'ಚೀಚಿಕೂ' ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿವೆ; ಜಗಳ ಹುಡುಕುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಸೋತು, ಅವುಗಳು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ.
ಪಕ್ಷಿಣಶ್ಚ ಮೃಗಾಃ ಸರ್ವೇ ಪ್ರತ್ಯಾದಿತ್ಯಂ ರುದನ್ತಿ ತೇ। ಕರಾಲೋ ವಿಕಟೋ ಮುಣ್ಡಃ ಪುರುಷಃ ಕೃಷ್ಣಪಿಙ್ಗಲಃ
ಎಲ್ಲ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೃಗಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಕಡೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ಅಳುತ್ತಿವೆ; ಭಯಾನಕವಾದ, ಬೂದು ತಲೆ, ಕಪ್ಪು-ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣದ ಪುರುಷನು ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಕಾಲೋ ಗೃಹಾಣಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇಽನ್ವವೇಕ್ಷತೇ। ಏತಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ದುಷ್ಟಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನ್ಯುತ್ಪತನ್ತಿ ಚ
ಕಾಲನು ಎಲ್ಲರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಇಂಥ ದುಷ್ಪ್ರಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಅಪಶಕುನಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿವೆ.
ಯೇನ ಬದ್ಧಃ ಸಮುದ್ರೇ ಚ ಸೇತುಃ ಸ ಪರಮಾದ್ಭುತಃ। ಕುರುಷ್ವ ನರರಾಜೇನ ಸಂಧಿಂ ರಾಮೇಣ ರಾವಣ। ಜ್ಞಾತ್ವಾವಧಾರ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕ್ರಿಯತಾಮಾಯತಿಕ್ಷಮಮ್
ಯಾರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಅದ್ಭುತ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿತೋ, ಆ ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ನೀನು ಶಾಂತಿ ಮಾಡು ರಾವಣಾ; ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಿಗಾಗಿ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಯೋಚಿಸಿ ನಡೆಯು.
ಇದಂ ವಚಸ್ತಸ್ಯ ನಿಗದ್ಯ ಮಾಲ್ಯವಾನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ರಕ್ಷೋಧಿಪತೇರ್ಮನಃ ಪುನಃ। ಅನುತ್ತಮೇಷೂತ್ತಮಪೌರುಷೋ ಬಲೀ ಬಭೂವ ತೂಷ್ಣೀಂ ಸಮವೇಕ್ಷ್ಯ ರಾವಣಮ್
ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಮಾಲ್ಯವಾನ್, ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಆ ಅನನ್ಯ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಹಿರಿಯನು, ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು.
thumb|ಷಟ್ತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಯುದ್ಧಕಾಣ್ಡೇ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥೬-
ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತಾರುನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
ತತ್ ತು ಮಾಲ್ಯವತೋ ವಾಕ್ಯಂ ಹಿತಮುಕ್ತಂ ದಶಾನನಃ। ನ ಮರ್ಷಯತಿ ದುಷ್ಟಾತ್ಮಾ ಕಾಲಸ್ಯ ವಶಮಾಗತಃ
ಆದರೆ ಮಾಲ್ಯವಾನ್ ಹೇಳಿದ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು, ದುಷ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ದಶಮುಖನು, ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.
ಸ ಬದ್ಧ್ವಾ ಭ್ರುಕುಟಿಂ ವಕ್ತ್ರೇ ಕ್ರೋಧಸ್ಯ ವಶಮಾಗತಃ। ಅಮರ್ಷಾತ್ ಪರಿವೃತ್ತಾಕ್ಷೋ ಮಾಲ್ಯವನ್ತಮಥಾಬ್ರವೀತ್
ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕೋಪದಿಂದ ಭ್ರೂಕುಟಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಕೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಕಣ್ಣನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಅಮರ್ಷದಿಂದ ಮಾಲ್ಯವಾನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಹಿತಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯದಹಿತಂ ವಚಃ ಪರುಷಮುಚ್ಯತೇ। ಪರಪಕ್ಷಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯೈವ ನೈತಚ್ಛ್ರೋತ್ರಗತಂ ಮಮ
ಉಪಕಾರದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೇಳಿದರೂ, ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತುಗಳು ಶತ್ರುವಿನ ಪರವಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ, ಆ ಮಾತು ನನಗೆ ಕೇಳಿಸಲ್ಲ.
ಮಾನುಷಂ ಕೃಪಣಂ ರಾಮಮೇಕಂ ಶಾಖಾಮೃಗಾಶ್ರಯಮ್। ಸಮರ್ಥಂ ಮನ್ಯಸೇ ಕೇನ ತ್ಯಕ್ತಂ ಪಿತ್ರಾ ವನಾಶ್ರಯಮ್
ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನು, ಕಳಪೆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಡುವೆ ಒಬ್ಬನೇ ಇದ್ದು, ತಂದೆಯಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಶಕ್ತಿವಂತನೆಂದು ನೀನು ಹೇಗೆ ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ?
ರಕ್ಷಸಾಮೀಶ್ವರಂ ಮಾಂ ಚ ದೇವಾನಾಂ ಚ ಭಯಂಕರಮ್। ಹೀನಂ ಮಾಂ ಮನ್ಯಸೇ ಕೇನ ಅಹೀನಂ ಸರ್ವವಿಕ್ರಮೈಃ
ರಾಕ್ಷಸರನು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೀನನಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ನೀನು ಹೇಗೆ ದುರ್ಬಲನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ?
ವೀರದ್ವೇಷೇಣ ವಾ ಶಙ್ಕೇ ಪಕ್ಷಪಾತೇನ ವಾ ರಿಪೋಃ। ತ್ವಯಾಹಂ ಪರುಷಾಣ್ಯುಕ್ತೋ ಪರಪ್ರೋತ್ಸಾಹನೇನ ವಾ
ವೀರರ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷದಿಂದೋ ಅಥವಾ ಶತ್ರುವಿನ ಪರವಾಗಿ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದೋ, ಅಥವಾ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಲು ನೀನು ನನ್ನೊಡನೆ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದೀಯೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಅನುಮಾನವಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಪ್ರಭವನ್ತಂ ಪದಸ್ಥಂ ಹಿ ಪರುಷಂ ಕೋಽಭಿಭಾಷತೇ। ಪಣ್ಡಿತಃ ಶಾಸ್ತ್ರತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ವಿನಾ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹನೇನ ವಾ
ಯಾರು ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ, ಪಾಂಡಿತ್ಯವಂತನೂ ಶಾಸ್ತ್ರಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವವನು, ಶತ್ರುವಿಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡದೆ, ಕಠಿಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?
ಆನೀಯ ಚ ವನಾತ್ ಸೀತಾಂ ಪದ್ಮಹೀನಾಮಿವ ಶ್ರಿಯಮ್। ಕಿಮರ್ಥಂ ಪ್ರತಿದಾಸ್ಯಾಮಿ ರಾಘವಸ್ಯ ಭಯಾದಹಮ್
ಕಾಡಿನಿಂದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದು, ಕಮಲವಿಲ್ಲದ ಶ್ರೀಯಂತೆ, ನಾನು ರಾಮನ ಭಯದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಏಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಬೇಕು?
ವೃತಂ ವಾನರಕೋಟೀಭಿಃ ಸಸುಗ್ರೀವಂ ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್। ಪಶ್ಯ ಕೈಶ್ಚಿದಹೋಭಿಶ್ಚ ರಾಘವಂ ನಿಹತಂ ಮಯಾ
ಅನೇಕ ವಾನರರು, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ರಾಮನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವುದನ್ನು ನೀನು ನೋಡುತ್ತೀಯೆ.
ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಯಸ್ಯ ನ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ದೈವತಾನ್ಯಪಿ ಸಂಯುಗೇ। ಸ ಕಸ್ಮಾದ್ ರಾವಣೋ ಯುದ್ಧೇ ಭಯಮಾಹಾರಯಿಷ್ಯತಿ
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲಾಗದೆ ಹೋದರೆ, ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಭಯಪಡಬೇಕು?
ದ್ವಿಧಾ ಭಜ್ಯೇಯಮಪ್ಯೇವಂ ನ ನಮೇಯಂ ತು ಕಸ್ಯಚಿತ್। ಏಷ ಮೇ ಸಹಜೋ ದೋಷಃ ಸ್ವಭಾವೋ ದುರತಿಕ್ರಮಃ
ನಾನು ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾರಿಗೂ ತಲೆಬಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನನ್ನ ಸಹಜ ದೋಷ, ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗದ ಸ್ವಭಾವ.
ಯದಿ ತಾವತ್ ಸಮುದ್ರೇ ತು ಸೇತುರ್ಬದ್ಧೋ ಯದೃಚ್ಛಯಾ। ರಾಮೇಣ ವಿಸ್ಮಯಃ ಕೋಽತ್ರ ಯೇನ ತೇ ಭಯಮಾಗತಮ್
ರಾಮನು ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂದಾದರೂ ಅದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿಯೇ ಆಗಿರಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು? ನೀನು ಏಕೆ ಭಯಪಡುವೆ?
ಸ ತು ತೀರ್ತ್ವಾರ್ಣವಂ ರಾಮಃ ಸಹ ವಾನರಸೇನಯಾ। ಪ್ರತಿಜಾನಾಮಿ ತೇ ಸತ್ಯಂ ನ ಜೀವನ್ ಪ್ರತಿಯಾಸ್ಯತಿ
ಆದರೆ ರಾಮನು ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನೊಡನೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿದರೂ, ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಏವಂ ಬ್ರುವಾಣಂ ಸಂರಬ್ಧಂ ರುಷ್ಟಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ರಾವಣಮ್। ವ್ರೀಡಿತೋ ಮಾಲ್ಯವಾನ್ ವಾಕ್ಯಂ ನೋತ್ತರಂ ಪ್ರತ್ಯಪದ್ಯತ
ಹೀಗೆ ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಾಲ್ಯವಾನ್ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಏನೂ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಿಲ್ಲ.
ಜಯಾಶಿಷಾ ತು ರಾಜಾನಂ ವರ್ಧಯಿತ್ವಾ ಯಥೋಚಿತಮ್। ಮಾಲ್ಯವಾನಭ್ಯನುಜ್ಞಾತೋ ಜಗಾಮ ಸ್ವಂ ನಿವೇಶನಮ್
ಮಾಲ್ಯವಾನ್ ರಾಜನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ ಎಂದು ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಾಡಿ, ಅವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು.
ರಾವಣಸ್ತು ಸಹಾಮಾತ್ಯೋ ಮನ್ತ್ರಯಿತ್ವಾ ವಿಮೃಶ್ಯ ಚ। ಲಙ್ಕಾಯಾಸ್ತು ತದಾ ಗುಪ್ತಿಂ ಕಾರಯಾಮಾಸ ರಾಕ್ಷಸಃ
ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಅಮಾತ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ, ಲಂಕೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು.
ವ್ಯಾದಿದೇಶ ಚ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ಪ್ರಹಸ್ತಂ ದ್ವಾರಿ ರಾಕ್ಷಸಮ್। ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಂ ಮಹಾವೀರ್ಯೌ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವಮಹೋದರೌ
ಪೂರ್ವದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ನೇಮಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಹೋದರ ಎಂಬ ಬಲಶಾಲಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು.
ಪಶ್ಚಿಮಾಯಾಮಥ ದ್ವಾರಿ ಪುತ್ರಮಿನ್ದ್ರಜಿತಂ ತದಾ। ವ್ಯಾದಿದೇಶ ಮಹಾಮಾಯಂ ರಾಕ್ಷಸೈರ್ಬಹುಭಿರ್ವೃತಮ್
ಮೇಲೆ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು, ಮಹಾ ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ನೇಮಿಸಿದನು.