ಪ್ರಸೃತಾಶ್ಚ ಪರೇ ತ್ರಸ್ತಾ ಹನ್ಯಮಾನಾ ಜಘನ್ಯತಃ। ಅನುದ್ರುತಾಸ್ತು ರಕ್ಷೋಭಿಃ ಸಿಂಹೈರಿವ ಮಹಾದ್ವಿಪಾಃ
ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಭಯದಿಂದ ಓಡುತ್ತಾ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಸಿಂಹಗಳು ದೊಡ್ಡ ಆನೆಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವಂತೆ, ಹಿಂಬದಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದು ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.
ಸಾಗರೇ ಪತಿತಾಃ ಕೇಚಿತ್ ಕೇಚಿದ್ ಗಗನಮಾಶ್ರಿತಾಃ। ಋಕ್ಷಾ ವೃಕ್ಷಾನುಪಾರೂಢಾ ವಾನರೀಂ ವೃತ್ತಿಮಾಶ್ರಿತಾಃ
ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರು; ಕರಡಿಗಳು ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ, ವಾನರರಂತೆ ನಡೆದುಕೊಂಡರು.
ಸಾಗರಸ್ಯ ಚ ತೀರೇಷು ಶೈಲೇಷು ಚ ವನೇಷು ಚ। ಪಿಙ್ಗಲಾಸ್ತೇ ವಿರೂಪಾಕ್ಷೈ ರಾಕ್ಷಸೈರ್ಬಹವೋ ಹತಾಃ
ಸಮುದ್ರದ ದಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಪಿಂಗ್ಳವರ್ಣದ ವಾನರರು, ವಿಚಿತ್ರ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು.
ಏವಂ ತವ ಹತೋ ಭರ್ತಾ ಸಸೈನ್ಯೋ ಮಮ ಸೇನಯಾ। ಕ್ಷತಜಾರ್ದ್ರಂ ರಜೋಧ್ವಸ್ತಮಿದಂ ಚಾಸ್ಯಾಹೃತಂ ಶಿರಃ
ಇಂತಿ, ನಿನ್ನ ಗಂಡನು ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು; ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ತಲೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ತತಃ ಪರಮದುರ್ಧರ್ಷೋ ರಾವಣೋ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಃ। ಸೀತಾಯಾಮುಪಶೃಣ್ವನ್ತ್ಯಾಂ ರಾಕ್ಷಸೀಮಿದಮಬ್ರವೀತ್
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರವಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜ ರಾವಣನು, ಸೀತೆಯು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ರಾಕ್ಷಸಂ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಾಣಂ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವಂ ಸಮಾನಯ। ಯೇನ ತದ್ರಾಘವಶಿರಃ ಸಂಗ್ರಾಮಾತ್ ಸ್ವಯಮಾಹೃತಮ್
ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕರೆತಂದು, ಯಾರು ಆ ರಾಘವನ ತಲೆಯನ್ನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಿಂದ ತಾನೇ ತಂದುಕೊಟ್ಟನೋ, ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಂದುಕೊ.
ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವಸ್ತದಾ ಗೃಹ್ಯ ಶಿರಸ್ತತ್ಸಶರಾಸನಮ್। ಪ್ರಣಾಮಂ ಶಿರಸಾ ಕೃತ್ವಾ ರಾವಣಸ್ಯಾಗ್ರತಃ ಸ್ಥಿತಃ
ಆಗ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ಆ ತಲೆ ಮತ್ತು ಬಾಣಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ರಾವಣನ ಮುಂದೆ ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿ ನಿಂತನು.
ತಮಬ್ರವೀತ್ ತತೋ ರಾಜಾ ರಾವಣೋ ರಾಕ್ಷಸಂ ಸ್ಥಿತಮ್। ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವಂ ಮಹಾಜಿಹ್ವಂ ಸಮೀಪಪರಿವರ್ತಿನಮ್
ಆಗ ರಾಜ ರಾವಣನು, ಹತ್ತಿರ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾಜಿಹ್ವನಾದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಅಗ್ರತಃ ಕುರು ಸೀತಾಯಾಃ ಶೀಘ್ರಂ ದಾಶರಥೇಃ ಶಿರಃ। ಅವಸ್ಥಾಂ ಪಶ್ಚಿಮಾಂ ಭರ್ತುಃ ಕೃಪಣಾ ಸಾಧು ಪಶ್ಯತು
ದಶರಥನ ಮಗನ ತಲೆಯನ್ನು ಬೇಗ ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ಇಡು, ಅವಳ ಗಂಡನ ಕೊನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆ ಬಡವಳು ನೋಡಲಿ.
ಏವಮುಕ್ತಂ ತು ತದ್ ರಕ್ಷಃ ಶಿರಸ್ತತ್ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಮ್। ಉಪನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸೀತಾಯಾಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮನ್ತರಧೀಯತ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಆ ಸುಂದರವಾದ ತಲೆಯನ್ನು ಸೀತೆಯ ಮುಂದೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿಬಿಟ್ಟನು.
ರಾವಣಶ್ಚಾಪಿ ಚಿಕ್ಷೇಪ ಭಾಸ್ವರಂ ಕಾರ್ಮುಕಂ ಮಹತ್। ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ವಿಖ್ಯಾತಂ ರಾಮಸ್ಯೈತದಿತಿ ಬ್ರುವನ್
ಮತ್ತೆ ರಾವಣನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಆ ಮಹಾ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಸೆದು, 'ಇದು ರಾಮನದು' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
ಇದಂ ತತ್ ತವ ರಾಮಸ್ಯ ಕಾರ್ಮುಕಂ ಜ್ಯಾಸಮಾವೃತಮ್। ಇಹ ಪ್ರಹಸ್ತೇನಾನೀತಂ ತಂ ಹತ್ವಾ ನಿಶಿ ಮಾನುಷಮ್
ಇದು ರಾಮನ ಧನುಸ್ಸು, ಜ್ಯೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಪ್ರಹಸ್ತನು ಆ ಮಾನವನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಕೊಂದ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಂದಿದ್ದಾನೆ.
ಸ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವೇನ ಸಹೈವ ತಚ್ಛಿರೋ ಧನುಶ್ಚ ಭೂಮೌ ವಿನಿಕೀರ್ಯಮಾಣಃ। ವಿದೇಹರಾಜಸ್ಯ ಸುತಾಂ ಯಶಸ್ವಿನೀಂ ತತೋಽಬ್ರವೀತ್ ತಾಂ ಭವ ಮೇ ವಶಾನುಗಾ
ಆ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನು ಆ ತಲೆ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಹಾಕಿದನು; ನಂತರ ಅವನು ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವಿದೇಹರಾಜನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, 'ಈಗ ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳು' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
thumb|ದ್ವಾತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಯುದ್ಧಕಾಣ್ಡೇ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶಃ ಸರ್ಗಃ ॥೬-
ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮಾಯಣದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
ಸಾ ಸೀತಾ ತಚ್ಛಿರೋ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತಚ್ಚ ಕಾರ್ಮುಕಮುತ್ತಮಮ್। ಸುಗ್ರೀವಪ್ರತಿಸಂಸರ್ಗಮಾಖ್ಯಾತಂ ಚ ಹನೂಮತಾ
ಆ ಸೀತೆಯು ಆ ತಲೆ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ, ಹನುಮಂತನು ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ನೇಹದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೇಳಿದಳು.
ನಯನೇ ಮುಖವರ್ಣಂ ಚ ಭರ್ತುಸ್ತತ್ಸದೃಶಂ ಮುಖಮ್। ಕೇಶಾನ್ ಕೇಶಾನ್ತದೇಶಂ ಚ ತಂ ಚ ಚೂಡಾಮಣಿಂ ಶುಭಮ್
ಅವಳು ಆ ಮುಖ, ಮುಖದ ವರ್ಣ, ಕೂದಲು, ಕೂದಲಿನ ಅಂಚು ಮತ್ತು ಆ ಶುಭಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಳು, ಅವು ಎಲ್ಲವೂ ಅವಳ ಗಂಡನಂತೆ ಇದ್ದವು.
ಏತೈಃ ಸರ್ವೈರಭಿಜ್ಞಾನೈರಭಿಜ್ಞಾಯ ಸುದುಃಖಿತಾ। ವಿಜಗರ್ಹೇಽತ್ರ ಕೈಕೇಯೀಂ ಕ್ರೋಶನ್ತೀ ಕುರರೀ ಯಥಾ
ಈ ಎಲ್ಲ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಿ, ಆಳವಾದ ದುಃಖದಿಂದ, ಆಕೆ ಗರಳದ ಹಕ್ಕಿಯಂತೆ ಅಳುತ್ತಾ ಕೈಕೆಯಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸಿದಳು.
ಸಕಾಮಾ ಭವ ಕೈಕೇಯಿ ಹತೋಽಯಂ ಕುಲನನ್ದನಃ। ಕುಲಮುತ್ಸಾದಿತಂ ಸರ್ವಂ ತ್ವಯಾ ಕಲಹಶೀಲಯಾ
ಕೈಕೆಯಿ, ಸಂತೋಷಪಡು; ಈ ವಂಶದ ಆನಂದವು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು, ನಿನ್ನ ಕಲಹಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಇಡೀ ವಂಶವೇ ನಾಶವಾಗಿದೆ.
ಆರ್ಯೇಣ ಕಿಂ ನು ಕೈಕೇಯ್ಯಾಃ ಕೃತಂ ರಾಮೇಣ ವಿಪ್ರಿಯಮ್। ಯನ್ಮಯಾ ಚೀರವಸನಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪ್ರವ್ರಾಜಿತೋ ವನಮ್
ಆರ್ಯನಾದ ರಾಮನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಯಾವ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದನು? ಅವನು ನನಗೆ ಚೀರ ವಸ್ತ್ರ ಕೊಟ್ಟು, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ವೈದೇಹೀ ವೇಪಮಾನಾ ತಪಸ್ವಿನೀ। ಜಗಾಮ ಜಗತೀಂ ಬಾಲಾ ಛಿನ್ನಾ ತು ಕದಲೀ ಯಥಾ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ವಿದೇಹಿ, ಕಂಪಿಸುತ್ತಾ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾಗಿ, ಕಡಲಿಗೆಯ ಗಿಡವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು.
ಸಾ ಮುಹೂರ್ತಾತ್ ಸಮಾಶ್ವಸ್ಯ ಪರಿಲಭ್ಯಾಥ ಚೇತನಾಮ್। ತಚ್ಛಿರಃ ಸಮುಪಾಸ್ಥಾಯ ವಿಲಲಾಪಾಯತೇಕ್ಷಣಾ
ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಬಂದ ಮೇಲೆ, ಆ ತಲೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಅವಳು ಅಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು.
ಹಾ ಹತಾಸ್ಮಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ವೀರವ್ರತಮನುವ್ರತ। ಇಮಾಂ ತೇ ಪಶ್ಚಿಮಾವಸ್ಥಾಂ ಗತಾಸ್ಮಿ ವಿಧವಾ ಕೃತಾ
ಅಯ್ಯೋ, ಮಹಾಬಾಹು, ವೀರವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾದವನೇ, ನಾನು ನಾಶವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದು, ವಿಧವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ.
ಪ್ರಥಮಂ ಮರಣಂ ನಾರ್ಯಾ ಭರ್ತುರ್ವೈಗುಣ್ಯಮುಚ್ಯತೇ। ಸುವೃತ್ತಃ ಸಾಧುವೃತ್ತಾಯಾಃ ಸಂವೃತ್ತಸ್ತ್ವಂ ಮಮಾಗ್ರತಃ
ಹೆಂಗಸಿಗೆ ಮೊದಲ ಮರಣವೆಂದರೆ ಗಂಡನ ಅವಮಾನ. ಒಳ್ಳೆಯವರಾದ ನೀನು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಮೃತನಾದೆ.
ಮಹದ್ ದುಃಖಂ ಪ್ರಪನ್ನಾಯಾ ಮಗ್ನಾಯಾಃ ಶೋಕಸಾಗರೇ। ಯೋ ಹಿ ಮಾಮುದ್ಯತಸ್ತ್ರಾತುಂ ಸೋಽಪಿ ತ್ವಂ ವಿನಿಪಾತಿತಃ
ನಾನು ದೊಡ್ಡ ದುಃಖದಲ್ಲಿ, ಶೋಕ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದ ನೀನು ಕೂಡ ಈಗ ಬಿದ್ದಿದ್ದೀಯೆ.
ಸಾ ಶ್ವಶ್ರೂರ್ಮಮ ಕೌಸಲ್ಯಾ ತ್ವಯಾ ಪುತ್ರೇಣ ರಾಘವ। ವತ್ಸೇನೇವ ಯಥಾ ಧೇನುರ್ವಿವತ್ಸಾ ವತ್ಸಲಾ ಕೃತಾ
ನನ್ನ ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನೀನು ಮಗನಾಗಿ, ಹಸುವಿಗೆ ಕರು ಇಲ್ಲದಂತೆ, ತುಂಬ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟೆಯೆ.
ಉದ್ದಿಷ್ಟಂ ದೀರ್ಘಮಾಯುಸ್ತೇ ದೈವಜ್ಞೈರಪಿ ರಾಘವ। ಅನೃತಂ ವಚನಂ ತೇಷಾಮಲ್ಪಾಯುರಸಿ ರಾಘವ
ದೈವಜ್ಞರು ನಿನ್ನ ಆಯುಷ್ಯ ದೀರ್ಘವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು ರಾಮಾ, ಆದರೆ ಅವರ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗಿದೆ, ನಿನ್ನ ಆಯುಷ್ಯ ಕಡಿಮೆ ಆಯಿತು.
ಅಥವಾ ನಶ್ಯತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರಾಜ್ಞಸ್ಯಾಪಿ ಸತಸ್ತವ। ಪಚತ್ಯೇನಂ ತಥಾ ಕಾಲೋ ಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಭವೋ ಹ್ಯಯಮ್
ಅಥವಾ, ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಜ್ಞಾನವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲರ ಮೂಲ, ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೀಗೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಅದೃಷ್ಟಂ ಮೃತ್ಯುಮಾಪನ್ನಃ ಕಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಂ ನಯಶಾಸ್ತ್ರವಿತ್। ವ್ಯಸನಾನಾಮುಪಾಯಜ್ಞಃ ಕುಶಲೋ ಹ್ಯಸಿ ವರ್ಜನೇ
ನಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿದ್ದ ನೀನು, ಅಪಾಯ ತಪ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ನೀನು, ಹೇಗೆ ಕಾಣದ ಮರಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದೆ?
ತಥಾ ತ್ವಂ ಸಮ್ಪರಿಷ್ವಜ್ಯ ರೌದ್ರಯಾತಿನೃಶಂಸಯಾ। ಕಾಲರಾತ್ರ್ಯಾ ಮಮಾಚ್ಛಿದ್ಯ ಹೃತಃ ಕಮಲಲೋಚನ
ನನ್ನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಕ್ರೂರವಾದ, ದಯೆಯಿಲ್ಲದ ಕಾಲರಾತ್ರಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋದಳು, ಕಮಲದ ಕಣ್ಣುಗಳವನೇ.
ಇಹ ಶೇಷೇ ಮಹಾಬಾಹೋ ಮಾಂ ವಿಹಾಯ ತಪಸ್ವಿನೀಮ್। ಪ್ರಿಯಾಮಿವ ಯಥಾ ನಾರೀಂ ಪೃಥಿವೀಂ ಪುರುಷರ್ಷಭ
ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ಈ ತಪಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಪ್ರಿಯವಾದ ಹೆಂಗಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟಂತೆ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದೆಯಲ್ಲ.