ತಸ್ಯ ತದ್ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಘವಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ। ಸನ್ತಾರಂ ಕಾರಯಾಮಾಸ ಸರ್ಷಿಸಙ್ಘಸ್ಯ ಕೌಶಿಕಃ
ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕೌಶಿಕನು ಎಲ್ಲಾ ಋಷಿಗಳ ಸಮೂಹಕ್ಕೂ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಸಿದನು.
ಉತ್ತರಂ ತೀರಮಾಸಾದ್ಯ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯರ್ಷಿಗಣಂ ತತಃ। ಗಙ್ಗಾಕೂಲೇ ನಿವಿಷ್ಟಾಸ್ತೇ ವಿಶಾಲಾಂ ದದೃಶುಃ ಪುರೀಮ್
ಅವರು ಉತ್ತರ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಋಷಿಗಳನ್ನು ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸನ್ಮಾನಿಸಿ, ಗಂಗೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ವಿಶಾಲಾ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿದರು.
ತತೋ ಮುನಿವರಸ್ತೂರ್ಣಂ ಜಗಾಮ ಸಹರಾಘವಃ। ವಿಶಾಲಾಂ ನಗರೀಂ ರಮ್ಯಾಂ ದಿವ್ಯಾಂ ಸ್ವರ್ಗೋಪಮಾಂ ತದಾ
ನಂತರ ಮಹರ್ಷಿಯು ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಾ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಂತಿರುವ ಸುಂದರವಾದ ವಿಶಾಲಾ ನಗರವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹೋದನು.
ಅಥ ರಾಮೋ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞೋ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಂ ಮಹಾಮುನಿಮ್। ಪಪ್ರಚ್ಛ ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿರ್ಭೂತ್ವಾ ವಿಶಾಲಾಮುತ್ತಮಾಂ ಪುರೀಮ್
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಆ ವಿಶಾಲಾ ನಗರದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದನು.
ಕತಮೋ ರಾಜವಂಶೋಽಯಂ ವಿಶಾಲಾಯಾಂ ಮಹಾಮುನೇ। ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಭದ್ರಂ ತೇ ಪರಂ ಕೌತೂಹಲಂ ಹಿ ಮೇ
ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ಈ ವಿಶಾಲಾ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಾಜವಂಶ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಲು ನನಗೆ ಬಹಳ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆ. ದಯವಿಟ್ಟು ಹೇಳಿ, ನಿಮಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ.
ತಸ್ಯ ತದ್ ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ರಾಮಸ್ಯ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಃ। ಆಖ್ಯಾತುಂ ತತ್ಸಮಾರೇಭೇ ವಿಶಾಲಾಯಾಃ ಪುರಾತನಮ್
ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಿಶಾಲಾ ಪಟ್ಟಣದ ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.
ಶ್ರೂಯತಾಂ ರಾಮ ಶಕ್ರಸ್ಯ ಕಥಾಂ ಕಥಯತಃ ಶ್ರುತಾಮ್। ಅಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಹಿ ಯದ್ ವೃತ್ತಂ ಶೃಣು ತತ್ತ್ವೇನ ರಾಘವ
ರಾಮಾ, ನಾನು ಕೇಳಿದ ಇಂದ್ರನ ಕಥೆಯನ್ನು ನೀನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ರಾಘವ.
ಪೂರ್ವಂ ಕೃತಯುಗೇ ರಾಮ ದಿತೇಃ ಪುತ್ರಾ ಮಹಾಬಲಾಃ। ಅದಿತೇಶ್ಚ ಮಹಾಭಾಗಾ ವೀರ್ಯವನ್ತಃ ಸುಧಾರ್ಮಿಕಾಃ
ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ, ರಾಮಾ, ದಿತಿಯ ಬಲಶಾಲಿ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಅದಿತಿಯ ಧನ್ಯರಾದ, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಪುತ್ರರು ಇದ್ದರು.
ತತಸ್ತೇಷಾಂ ನರವ್ಯಾಘ್ರ ಬುದ್ಧಿರಾಸೀನ್ಮಹಾತ್ಮನಾಮ್। ಅಮರಾ ವಿಜರಾಶ್ಚೈವ ಕಥಂ ಸ್ಯಾಮೋ ನಿರಾಮಯಾಃ
ಅವರು, ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಮಹಾತ್ಮರು, ನಾವು ಹೇಗೆ ಅಮರರಾಗಬಹುದು, ವಯಸ್ಸಾಗದೆ, ರೋಗರಹಿತರಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದರು.
ತೇಷಾಂ ಚಿನ್ತಯತಾಂ ತತ್ರ ಬುದ್ಧಿರಾಸೀದ್ ವಿಪಶ್ಚಿತಾಮ್। ಕ್ಷೀರೋದಮಥನಂ ಕೃತ್ವಾ ರಸಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಾಮ ತತ್ರ ವೈ
ಅವರು ಆ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೀಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು: ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಮಥಿಸಿದರೆ ನಾವು ಆ ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂದು.
ತತೋ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಮಥನಂ ಯೋಕ್ತ್ರಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ವಾಸುಕಿಮ್। ಮನ್ಥಾನಂ ಮನ್ದರಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಮನ್ಥುರಮಿತೌಜಸಃ
ಮಥನ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಅವರು ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗವಾಗಿ, ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಮಥನದ ದಂಡವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಭಾರಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಥನ ಆರಂಭಿಸಿದರು.
ಅಥ ವರ್ಷಸಹಸ್ರೇಣ ಯೋಕ್ತ್ರಸರ್ಪಶಿರಾಂಸಿ ಚ। ವಮನ್ತೋಽತಿವಿಷಂ ತತ್ರ ದದಂಶುರ್ದಶನೈಃ ಶಿಲಾಃ
ಹजार ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಹಗ್ಗವಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಸರ್ಪವು ತನ್ನ ತಲೆಯಿಂದ ಭಯಾನಕ ವಿಷವನ್ನು ಉದುರಿಸಿ, ತನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಶಿಲೆಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚತೊಡಗಿತು.
ಉತ್ಪಪಾತಾಗ್ನಿಸಂಕಾಶಂ ಹಾಲಾಹಲಮಹಾವಿಷಮ್। ತೇನ ದಗ್ಧಂ ಜಗತ್ ಸರ್ವಂ ಸದೇವಾಸುರಮಾನುಷಮ್
ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊತ್ತಿರುವ ಭಯಾನಕ ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷವು ಹೊರಬಂದಿತು. ಆ ವಿಷದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು, ಮಾನವರು ಎಲ್ಲರೂ ಸುಟ್ಟಹೋಗಿದರು.
ಅಥ ದೇವಾ ಮಹಾದೇವಂ ಶಙ್ಕರಂ ಶರಣಾರ್ಥಿನಃ। ಜಗ್ಮುಃ ಪಶುಪತಿಂ ರುದ್ರಂ ತ್ರಾಹಿ ತ್ರಾಹೀತಿ ತುಷ್ಟುವುಃ
ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಆಶ್ರಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾದೇವನಾದ ಶಂಕರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಪಶುಪತಿ, ರುದ್ರನನ್ನು 'ರಕ್ಷಿಸು, ರಕ್ಷಿಸು' ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು.
ಏವಮುಕ್ತಸ್ತತೋ ದೇವೈರ್ದೇವದೇವೇಶ್ವರಃ ಪ್ರಭುಃ। ಪ್ರಾದುರಾಸೀತ್ ತತೋಽತ್ರೈವ ಶಙ್ಖಚಕ್ರಧರೋ ಹರಿಃ
ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ದೇವದೇವರಾಧಿ ದೇವನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ನಂತರ ಶಂಖಚಕ್ರಧಾರಿ ಹರಿಯೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.
ಉವಾಚೈನಂ ಸ್ಮಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ರುದ್ರಂ ಶೂಲಧರಂ ಹರಿಃ। ದೈವತೈರ್ಮಥ್ಯಮಾನೇ ತು ಯತ್ಪೂರ್ವಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್
ಹರಿ ನಗುತ್ತಾ ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿ ರುದ್ರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ದೇವತೆಗಳು ಮಥನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು.'
ತತ್ ತ್ವದೀಯಂ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುರಾಣಾಮಗ್ರತೋ ಹಿ ಯತ್। ಅಗ್ರಪೂಜಾಮಿಹ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಗೃಹಾಣೇದಂ ವಿಷಂ ಪ್ರಭೋ
'ದೇವತೆಗಳ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವದು, ದೇವತೆಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅದು ನಿನ್ನದೇ. ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಈ ವಿಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು, ಪ್ರಭುವೇ.'
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಚ ಸುರಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ರೈವಾನ್ತರಧೀಯತ। ದೇವತಾನಾಂ ಭಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಾಕ್ಯಂ ತು ಶಾರ್ಙ್ಗಿಣಃ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವತೆಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂತರಧಾನವಾದನು. ದೇವತೆಗಳ ಭಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಶಾರಂಗಧಾರಿ ಹರಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ—
ಹಾಲಾಹಲಂ ವಿಷಂ ಘೋರಂ ಸಂಜಗ್ರಾಹಾಮೃತೋಪಮಮ್। ದೇವಾನ್ ವಿಸೃಜ್ಯ ದೇವೇಶೋ ಜಗಾಮ ಭಗವಾನ್ ಹರಃ
ದೇವತೆಗಳ ದೇವರಾದ ಹರನು ಆ ಭಯಾನಕ ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷವನ್ನು ಅಮೃತದಂತೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು.
ತತೋ ದೇವಾಸುರಾಃ ಸರ್ವೇ ಮಮನ್ಥೂ ರಘುನನ್ದನ। ಪ್ರವಿವೇಶಾಥ ಪಾತಾಲಂ ಮನ್ಥಾನಃ ಪರ್ವತೋತ್ತಮಃ
ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಮತ್ತೆ ಮಥನ ಆರಂಭಿಸಿದರು, ರಘುನಂದನ. ಆಗ ಮಥನದ ಪರ್ವತವಾದ ಮಂದರ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು.
ತತೋ ದೇವಾಃ ಸಗನ್ಧರ್ವಾಸ್ತುಷ್ಟುವುರ್ಮಧುಸೂದನಮ್। ತ್ವಂ ಗತಿಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ದಿವೌಕಸಾಮ್
ಆ ಬಳಿಕ ದೇವತೆಗಳು ಗಂಧರ್ವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು: 'ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಆಶ್ರಯ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ.'
ಪಾಲಯಾಸ್ಮಾನ್ ಮಹಾಬಾಹೋ ಗಿರಿಮುದ್ಧರ್ತುಮರ್ಹಸಿ। ಇತಿ ಶ್ರುತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಕಾಮಠಂ ರೂಪಮಾಸ್ಥಿತಃ
ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು; ನೀನು ಈ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಎತ್ತಬೇಕು ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಹೃಷೀಕೇಶನು ಆಮೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು.
ಪರ್ವತಂ ಪೃಷ್ಠತಃ ಕೃತ್ವಾ ಶಿಷ್ಯೇ ತತ್ರೋದಧೌ ಹರಿಃ। ಪರ್ವತಾಗ್ರಂ ತು ಲೋಕಾತ್ಮಾ ಹಸ್ತೇನಾಕ್ರಮ್ಯ ಕೇಶವಃ
ಹರಿ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿ, ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟನು; ಲೋಕಗಳ ಆತ್ಮನಾದ ಕೇಶವನು ಕೈಯಿಂದ ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು.
ದೇವಾನಾಂ ಮಧ್ಯತಃ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಮಮನ್ಥ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ। ಅಥ ವರ್ಷಸಹಸ್ರೇಣ ಆಯುರ್ವೇದಮಯಃ ಪುಮಾನ್
ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತು, ಪರಮಪುರುಷನು ಮಥನವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಆಯುರ್ವೇದದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಪುರುಷನು ಉದಯಿಸಿದನು.
ಉದತಿಷ್ಠತ್ ಸುಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಸದಣ್ಡಃ ಸಕಮಣ್ಡಲುಃ। ಪೂರ್ವಂ ಧನ್ವನ್ತರಿರ್ನಾಮ ಅಪ್ಸರಾಶ್ಚ ಸುವರ್ಚಸಃ
ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ದಂಡ ಮತ್ತು ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೊರಬಂದನು; ಮೊದಲು ಧನ್ವಂತರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನವನು, ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅಪ್ಸರಸರು ಕೂಡ ಹೊರಬಂದರು.
ಅಪ್ಸು ನಿರ್ಮಥನಾದೇವ ರಸಾತ್ ತಸ್ಮಾದ್ ವರಸ್ತ್ರಿಯಃ। ಉತ್ಪೇತುರ್ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠ ತಸ್ಮಾದಪ್ಸರಸೋಽಭವನ್
ನೀರನ್ನು ಮಥಿಸುವುದರಿಂದ, ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ರಸದಿಂದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಹಿಳೆಯರು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಹೀಗಾಗಿ ಅಪ್ಸರಸರು ಉಂಟಾದರು.
ಷಷ್ಟಿಃ ಕೋಟ್ಯೋಽಭವಂಸ್ತಾಸಾಮಪ್ಸರಾಣಾಂ ಸುವರ್ಚಸಾಮ್। ಅಸಂಖ್ಯೇಯಾಸ್ತು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥ ಯಾಸ್ತಾಸಾಂ ಪರಿಚಾರಿಕಾಃ
ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅಪ್ಸರಸರು ಅರುವತ್ತು ಕೋಟಿ ಜನರಾದರು; ಕಾಕುತ್ಥಸ, ಅವರ ಸೇವಕರು ಎಣಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಅನೇಕರು.
ನ ತಾಃ ಸ್ಮ ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣನ್ತಿ ಸರ್ವೇ ತೇ ದೇವದಾನವಾಃ। ಅಪ್ರತಿಗ್ರಹಣಾದೇವ ತಾ ವೈ ಸಾಧಾರಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ಆ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರು ಆ ಅಪ್ಸರಸರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಯಾರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸದ ಕಾರಣ ಅವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯರಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ವರುಣಸ್ಯ ತತಃ ಕನ್ಯಾ ವಾರುಣೀ ರಘುನನ್ದನ। ಉತ್ಪಪಾತ ಮಹಾಭಾಗಾ ಮಾರ್ಗಮಾಣಾ ಪರಿಗ್ರಹಮ್
ರಘುವಂಶದ ಆನಂದವೇವ, ನಂತರ ವರుణನ ಮಗಳು, ಮಹಾ ಭಾಗ್ಯವಂತಳಾದ ವಾರುಣಿಯು, ಒಬ್ಬನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವನು ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ಹೊರಬಂದಳು.
ದಿತೇಃ ಪುತ್ರಾ ನ ತಾಂ ರಾಮ ಜಗೃಹುರ್ವರುಣಾತ್ಮಜಾಮ್। ಅದಿತೇಸ್ತು ಸುತಾ ವೀರ ಜಗೃಹುಸ್ತಾಮನಿನ್ದಿತಾಮ್
ರಾಮಾ, ದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಆ ವರुणನ ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ, ವೀರನೇ, ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರರು ಆ ನಿರ್ದೋಷಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.