ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣಮ್

को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥१-१-

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈಗ ಯಾರು ಸತ್ಪುರುಷರು, ಯಾರು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳು, ಯಾರು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವರು ಮತ್ತು ಕೃತಜ್ಞರು, ಯಾರು ಸತ್ಯವಂತರಾಗಿದ್ದು ವ್ರತದಲ್ಲಿ ದೃಢರಾಗಿದ್ದಾರೆ?

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥१-१-

ಯಾರು ಉತ್ತಮ ನಡತೆಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಹಿತಕರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರು ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಂತರೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ?

आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥१-१-

ಯಾರು ಆತ್ಮನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರು ಕೋಪವನ್ನು ಜಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಯಾರು ಪ್ರಕಾಶಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಈರ್ಷೆ ಇಲ್ಲದವರು, ಯಾರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ?

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥१-१-

ಹೀಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ನನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆ; ಮಹರ್ಷೇ, ನೀನು ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಮರ್ಥನು.

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥१-१-

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ತ್ರಿಲೋಕಜ್ಞರಾದ ನಾರದರು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ, "ಕೇಳು" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥१-१-

ಮುನಿಯೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದ ಗುಣಗಳು ಬಹಳ ಅಪರೂಪ; ಅವುಳ್ಳ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥१-१-

ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ರಾಮನು ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಆತನು ಆತ್ಮನಿಯಂತ್ರಣ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನನು.

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमाञ्छ्त्रुनिबर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥१-१-

ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ನೀತಿಯುತ, ಸುಭಾಷಣ, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು, ವಿಶಾಲ ಭುಜಗಳು, ದೀರ್ಘಬಾಹುಗಳು, ಶಂಖದಂತೆ ಕಂಠ, ದೊಡ್ಡ ಹನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ.

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥१-१-

ಅವನಿಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆ, ಮಹಾ ಧನುರ್ಧಾರಿ, ಭುಜದ ಮೂಳೆಗಳು ಒಳಗಡೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸುವವನು, ಕೈಗಳು ಮೊಣಕಾಲುಗಳಿಗೆ ತಲುಪುವಷ್ಟು ದೀರ್ಘ, ಸುಂದರ ತಲೆ, ಸುಂದರ ಲಲಾಟ, ಶೂರವನು.

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षणः ॥१-१-

ಅವನು ಸಮಮಿತಿಯ ದೇಹವನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಅಂಗಗಳು ಸಮವಾಗಿ ವಿಕಸಿತವಾಗಿವೆ, ಅವನ ಚರ್ಮ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಎದೆ ವಿಶಾಲ, ಕಣ್ಣುಗಳು ದೊಡ್ಡವು, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ ಮತ್ತು ಶುಭ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವವನು.

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥१-१-

ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅರಿತವನು, ಸತ್ಯವಂತ, ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು, ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ಜ್ಞಾನಪೂರ್ಣನು, ಪರಿಶುದ್ಧನು, ಸ್ವಾಧೀನನು, ಸ್ಥಿರಮನಸ್ಸಿನವನು.

प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१-१-

ಅವನು ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಸಮಾನ ಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳವನು, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತ, ಪೋಷಕನು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು, ಜೀವಿಗಳ ರಕ್ಷಕನು, ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನು.

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥१-१-

ಅವನು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು; ವೇದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಅರಿತವನು, ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನು.

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥१-१-

ಅವನು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಅರಿತವನು, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಚಾತುರ್ಯವಂತ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯ, ಸದ್ಗುಣಿಯು, ದುಃಖವಿಲ್ಲದವನು, ವಿವೇಕಶೀಲನು.

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शनः ॥१-१-

ಅವನು ಸದಾ ಸಜ್ಜನರಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಲ್ಪಡುವನು, ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ; ಆರ್ಯನು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ, ಯಾವಾಗಲೂ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವವನು.

स च सर्व गुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥१-१-

ಅವನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು; ಆಳದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ, ಸಹನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯದಂತೆ.

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥१-१-

ಶೌರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ, ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ, ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಂತೆ.

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१-

ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಧರ್ಮಸ್ವರೂಪಿಯಂತಿದ್ದನು. ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನು ಸದಾ ಸತ್ಯವಂತನಾಗಿಯೂ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿಯೂ ಇದ್ದನು.

ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥१-१-

ದಶರಥನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದ ಹಿರಿಯ ಮಗನು, ಹಿರಿಯನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಸದಾ ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಸದಾ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्प्रीत्या महीपतिः । तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ॥१-१-

ಅವನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದ ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವನ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿ—

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनञ्च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥१-१-

ಹಿಂದೆ ದೊರೆತ ವರವನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು, ಆ ದೇವಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿದಳು: ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸುವುದು.

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥१-१-

ಸತ್ಯವಚನಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ರಾಜನು, ಧರ್ಮದ ಬಂಧನದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥१-१-

ಆ ಧೈರ್ಯವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद् विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥१-१-

ಅವನನ್ನು ಹೋದಾಗ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವನ ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು. ಅವನು ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದನು.

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् । रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥१-१-

ತಮ್ಮನಿಗೆ ತಮ್ಮನಾದವನಿಗೆ ಅಪಾರವಾದ ಭ್ರಾತೃತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಾಗ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪತ್ನಿ, ಸದಾ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಸಮಾನವಾಗಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಅವನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸದಾ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಳು—

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥१-१-

ಜನಕನ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಳು, ದೇವತೆಗಳ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತಳಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಳು. ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಳು, ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಧುವಾಗಿದ್ದಳು.

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा । पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥१-१-

ಸೀತೆಯೂ ಕೂಡ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಳು, ಹೇಗೆ ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಳೋ ಹಾಗೆ. ಅವನನ್ನು ಪೌರರು ಮತ್ತು ತಂದೆಯಾದ ದಶರಥನು ದೂರದವರೆಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು.

शृङ्गवीरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ॥१-१-

ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ, ಗಂಗೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ವಾಪಸ್ಸು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ನಿಶಾದಾಧಿಪತಿಯಾದ ಗುಹನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದನು.

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया । ते वनेन वनङ्गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥१-१-

ಗುಹನ ಜೊತೆಗೆ ರಾಮನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅವರು ಅನೇಕ ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ನದಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿದರು.