ರಾಮನು ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಮಣನ ಜೊತೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ನೆನಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದ್ದ. ಹೂವಿನ ಗಂಧ ತುಂಬಿದ ಶೀತಳವಾದ ಗಾಳಿ, ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆಸಿದಾಗ ಅದೇ ಗಾಳಿ ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೋಚಿತು. ಸೀತೆಯಿದ್ದಾಗ ಈ ಗಾಳಿ ಎಷ್ಟು ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡಿತ್ತೆಂದು ರಾಮನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡನು; ಈಗ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಅದು ದುಃಖ ಮಾತ್ರ ತಂದಿತು. ಅವಳಿಲ್ಲದೆ, ಮರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಕಾಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ. ಆ ಕಾಗೆ ಎಂದರೆ ವೈದೇಹಿಯ ಬಾಗಿಲಿನ ಕಾಯುವವಳಂತೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಅದು ಅವನಿಗೆ ಆ ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರಗಳ ಸೀತೆಯ ಹತ್ತಿರ ಕರೆದೊಯ್ಯುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿದೆ. "ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನೋಡು, ಹೂವಿನ ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ತಮ್ಮ ರಮಣೀಯ ಗಾನದಿಂದ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ತುಂಬಿಸುತ್ತಿವೆ," ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದ. ಗಾಳಿ ಎಳ್ಳು ಹೂವಿನ ಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ಹಾರಿಸಿ ಹಾಕುತ್ತಿತ್ತು; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜೇನು ಹುಳವು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮೆಯ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾದಂತೆ ಹೂವಿಗೆ ಹಾರುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರೇಮಿಗಳ ಪ್ರಿಯವಾದ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷವು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು, ತನ್ನ ಗಾಳಿಯಿಂದ揃揃 ಹೂಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ಕುಲುಕುತ್ತಾ, ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ರಾಮನು ವಿಷಾದದಿಂದ ಹೇಳಿದ. "ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನೋಡು, ಈ ಮಾವಿನ ಮರಗಳು ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಗಾಳಿಯ ಆಟದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ಅವು ಚಂದನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಪುರುಷರು ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿವೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಪುತ್ರಾ, ಪಂಪಾ ನದಿಯ ಅಂಗಳದ ಅದ್ಭುತವನಗಳಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರು ಹಾರಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು." "ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನೋಡು, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಅರಳಿರುವ ಸುಗಂಧಿತ ಕಮಲಗಳನ್ನು; ಅವು ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಪಂಪಾ ನದಿ ತನ್ನ ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಮಲ, ನೀಲೋತ್ಪಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಹಂಸ ಮತ್ತು ಜಲಚರ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಸುಗಂಧ ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದೆ." "ಪಂಪಾ ಸುತ್ತಲೂ ಕಮಲಗಳ ಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ಅವುಗಳ ರೇಷ್ಮೆಗಳು ಜೇನು ಹುಳಗಳಿಂದ ತಾಕಲ್ಪಟ್ಟು, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಯುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ಚಕ್ರವಾಕ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಸದಾ ತುಂಬಿರುವ ಈ ನದಿ, ಅರಣ್ಯದ ವಿಭಿನ್ನ ತಟಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ನೀರನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಎಲುಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ." "ಗಾಳಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಲೆಗಳು ಕಮಲ ಹೂಗಳನ್ನು ತಾಕಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ವಿಶಾಲ ಕಮಲದ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಇರುವ, ಸದಾ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ನನಗೆ ಜೀವನವೇ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ." "ಅಯ್ಯೋ, ಕಾಮವೆಂಬುದು ಎಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರ! ಈಗಲೂ ಅದು ನನ್ನಿಂದ ದೂರವಾದ, ದೊರೆಯಲಾಗದ, ಶುಭಶ್ಲೋಕಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶುಭವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದ ಆ ಮಹಾತ್ಮೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಲು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಕಾಮವು ನನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿಬಿಟ್ಟರೂ ಸಹ, ವಸಂತ ಋತು ಮತ್ತೆ ಹೂವಿನ ಮರಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡದೆ ಇದ್ದರೆ, ನಾನು ಸಹಿಸಬಹುದಿತ್ತು." "ಸೀತೆಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸಂತೋಷ ತಂದಿದ್ದ ಎಲ್ಲವೂ ಈಗ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಸುಮ್ಮನೆ ದುಃಖವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನಾನು ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗುಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ." "ಕಮಲದ ರೇಷ್ಮೆಗಳ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಗಾಳಿ ಮರಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿದು ಬರುತ್ತಿದ್ದು, ಅದು ಸೀತೆಯ ಮೃದು ಮತ್ತು ಮೋಹಕ ಉಸಿರಿನಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಪುತ್ರಾ, ಪಂಪಾ ಬೆಟ್ಟಗಳ ದಕ್ಷಿಣ ದಡದಲ್ಲಿ ಅರಳಿರುವ ಕರ್ಣಿಕರ ಮರಗಳ ಹೂಗುಚ್ಛಗಳನ್ನು ನೋಡು." "ಈ ಪರ್ವತಾಧಿಪತಿ, ಖನಿಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿ, ಗಾಳಿಯ ಬಲದಿಂದ ಅದ್ಭುತ ಧೂಳನ್ನು ಉಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪರ್ವತದ ತಟಗಳಲ್ಲಿ ಎಡೆಗೆಡೆಗೆ ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿ, ಎಲೆ ಇಲ್ಲದ ಸುಂದರ ಕಿಂಶುಕ ಮರಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ." "ಪಂಪಾ ನದಿಯ ತಟದಲ್ಲಿ ಮಾಲತಿ, ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಕಮಲ ಮತ್ತು ಕರವೀರ ಹೂಗಳಿಂದ ಮರಗಳು ಹಾಲಿನ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಕೇತಕಿ, ಸಿಂದುವರ, ವಸಂತ ಋತುವಿನ ಮರಗಳು, ಸುಗಂಧದ ಮಧುವಲ್ಲಿಗಳೂ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಅರಳಿವೆ." "ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಧುಕ, ವಂಜುಲ, ಬಕುಲ, ಚಂಪಕ, ತಿಲಕ ಮತ್ತು ನಾಗ ಮರಗಳು ಕೂಡ ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ಪದ್ಮಕ ಮರಗಳು ಕೂಡ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ; ನೀಲಿ ಹೂವಿನ ಅಶೋಕ ಮರಗಳು ಅರಳಿವೆ; ಲೋಧ್ರ ಮರಗಳು ಸಿಂಹದ ಕೇಶದಂತೆ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಪರ್ವತದ ತಟಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿವೆ." "ಅಂಕೋಲ, ಕುರಂಟ, ಚೂರ್ಣಕ, ಪಾರಿಭದ್ರ, ಮಾವು, ಪಾಟಲ, ಕೋವಿದಾರ ಮರಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಹೂವಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಮುಚುಕುಂದ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಮರಗಳು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿವೆ; ಕೇತಕಿ, ಉದಾಲ, ಶಿರೀಷ, ಶಿಂಶಪಾ ಮತ್ತು ಧವ ಮರಗಳೂ ಇದೆ." "ಶಾಲ್ಮಲಿ ಮತ್ತು ಕಿಂಶುಕ ಮರಗಳು, ಕೆಂಪು ಕುರವಕ, ತಿನಿಶ, ನಕ್ತಮಾಲ, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂದನ ಮರಗಳೂ ಇದೆ. ಹಿಂತಾಲ, ತಿಲಕ, ನಾಗ ಮರಗಳು ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿ, ಹೂವಿನ ತುದಿಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿವೆ." "ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನೋಡು, ಪಂಪಾದ ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಮರಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಕುಲುಕುತ್ತಾ, ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ನಿಂತಿವೆ. ಲತೆಗಳು ಮಾದಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ, ಪರ್ವತದಿಂದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ, ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಗುವಂತೆ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಚಲಿಸುತ್ತಿವೆ." "ಗಾಳಿ ಅನೇಕ ಸುಗಂಧಗಳ ರುಚಿಯಿಂದ ಆನಂದಗೊಂಡಂತೆ ಬೀಸುತ್ತಿದೆ; ಕೆಲವು ಮರಗಳು ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಅವುಗಳ ಸುಗಂಧವು ಜೇನಿನಂತೆ ಇದೆ. ಕೆಲವು ಮರಗಳು ಮೊಗ್ಗುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ, ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದಿಂದ ತೋರುತ್ತಿವೆ; 'ಇದು ಹೊಸದು, ಇದು ಸಿಹಿ, ಇದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಳಿದ ಹೂ,' ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು." "ಕಾಮದಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಜೇನು ಹುಳು ಹೂಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ, ಅಡಗಿಕೊಂಡು, ಅನಂತರ ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹಾರುತ್ತದೆ; ಈ ಜೇನು ಹುಡುಕುವ ಹುಳು ಪಂಪಾ ತಟದ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ." "ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಬಿದ್ದಿರುವ ಹೂಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮಡಿಕೆಗೆ ಶಿಲಾಶಯಗಳಂತೆ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಆ ಪರ್ವತದ ತಟಗಳಲ್ಲಿ, ಹಲವಾರು ಹೂಗಳಿಂದ ಹರಡಿರುವ ಶಿಲೆಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿಯೂ, ಬಂಗಾರದ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಿಂದ ಕೂಡಿವೆ." "ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಗಳ ಅರಳಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡು; ಹೂವಿನ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅರಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಮರಗಳು ಜೇನು ಹುಳಗಳ ಹೂಂಕರದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅನಿಸುತ್ತಿವೆ; ಅವುಗಳ ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ಶಾಖೆಗಳು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ." ಹೀಗೆ ರಾಮನು, ಸೀತೆಯ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ, ಪಂಪಾ ನದಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ವೈಭವವನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೃದಯದ ವೇದನೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ.