ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು, ಸುಂದರವಾದ ಆ ಪಂಪಾ ವನದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸೀತೆಯ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: “ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಆ ಹಂಸ ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಸುಂದರ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಈ ಹೂವಿನ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಬದುಕುವುದು ನನಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದೆ. ನೋಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಪ್ರೇಮದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ; ಆ ನವಿಲು ಹೆಣ್ಣು ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಆಸೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನ ವಿಸ್ತೃತ ನಯನಗಳ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲಾಗದೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ಅವಳೂ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಈ ಹೂವಿನ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಹೂಗಳು ಫಲವಿಲ್ಲದಂತಿವೆ; ಚಳಿಗಾಲದ ನಂತರವೂ ಈ ಕಾಡುಗಳು ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಿತವಿಲ್ಲ. ಮರಗಳ ಸುಂದರ ಹೂಗಳು—even though they are splendid—ಹುಡುಗಿದ ಮೋಡಗಳೊಂದಿಗೆ ಫಲವಿಲ್ಲದೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಾಡುತ್ತಿವೆ, ಪರಸ್ಪರ ಆಹ್ವಾನಿಸುವಂತೆ ಕೂಗುತ್ತಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕೂಗು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ longing ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ವಸಂತವು ಬಂದಿದ್ದರೆ, ಅವಳೂ ನನ್ನಂತೆ ಅಸಹಾಯವಾಗಿ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆಂದು ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಸಂತವು ಅವಳಿಗೆ ತಲುಪದಿರಬಹುದು; ನನ್ನ ಕತ್ತಲೆ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸೀತೆ ನನ್ನಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯ? ಅಥವಾ ವಸಂತವು ಅವಳ ಬಳಿಗೂ ಬಂದಿರುವಿರಬಹುದು; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಇತರರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಆ ಸುಂದರ ನಡುಕಟ್ಟಿನವಳು ಏನು ಮಾಡುವಳು? ನನ್ನ ಕಪ್ಪು ಚರ್ಮದ, ಕಮಲನಯನದ, ಮೃದುಭಾಷಿಣಿಯಾದ ಪ್ರಿಯೆ—ವಸಂತವು ಬಂದಾಗ ಅವಳು ಬದುಕನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಳೇನೋ ಎಂಬ ಭಯ ನನಗೆ ಕಾಡುತ್ತಿದೆ. ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಗಾಢವಾದ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ: ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸೀತೆಗೆ ನನ್ನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ವೈದೇಹಿಯ ಪ್ರೇಮ ನನಗಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾರ ಮೇಲೂ ಇಲ್ಲ; ನಾನೂ ಅವಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಹೂವಿನ ಗಾಳಿ, ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ತಂಪಾಗಿದ್ದು ಸುಗಂಧವಾಗಿದ್ದರೂ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಅದು ನನಗೆ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾಗ ಈ ಗಾಳಿ ನನಗೆ ಆನಂದ ತಂದಿತು; ಈಗ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಅದು ದುಃಖವನ್ನೇ ತಂದಿದೆ. ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಆ ಮರದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಕಾಗೆ ಕೂಡ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿದೆ. ಆ ಪಕ್ಷಿಯು ವೈದೇಹಿಗೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕನಾದರೂ, ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಆ ವಿಸ್ತೃತ ನಯನದವಳ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಭಾವನೆ ನನಗೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನೋಡು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಶಬ್ದ ಎಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗಿದೆ! ಗಾಳಿ ಈ ಎಳ್ಳುಹೂಗಳ ಗುಚ್ಛವನ್ನು ಹಾರಿಸುತ್ತಿದೆ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜೇನುಹುಳು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಬಳಿಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಈ ಆಶೋಕ ಮರವು ಪ್ರೇಮಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು; ಅದು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು, ತನ್ನ ಗಾಳಿಯಿಂದ揺れる ಹೂಗುಚ್ಛಗಳ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ನೋವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಈ ಮಾವಿನ ಮರಗಳು ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಗಾಳಿಯ ಆಟದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸುಗಳೂ ಉನ್ನತಗೊಂಡಂತೆ, ಚಂದನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಪುರುಷರು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಉಲ್ಲಾಸಗೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಸುಮಿತ್ರಾತನಯನೆ, ಪಂಪಾ ತೀರದ ಅದ್ಭುತ ವನಗಳಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರರು ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ನೀನು ನೋಡು, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸುಗಂಧ ಕಮಲಗಳು, ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ಪಂಪಾ ಸರೋವರವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ, ಕಮಲ ಮತ್ತು ನೀಲೋತ್ಪಲಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಂಸ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಗಂಧ ಹೂಗಳಿಂದ ಪಂಪಾ ಪ್ರಭೆಯುತವಾಗಿದೆ. ಕಮಲಗಳ ಕೇಸರಿಗೆ ಜೇನುಹುಳುಗಳು ತಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅವುಗಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಸದಾ ತುಂಬಿರುವ ಈ ತೀರಗಳು, ಕಾಡುಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ನೀರನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ ಆನೆ ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಯಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿದೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವ ಅಲೆಗಳು ಕಮಲ ಹೂಗಳನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಿವೆ; ಅವುಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿವೆ. ವಿಸ್ತೃತ ಕಮಲದ ಕಣ್ಗಳ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನೋಡದೆ ನನ್ನ ಜೀವಕ್ಕೆ ಆನಂದವಿಲ್ಲ. ಹಾಯ್, ಕಾಮದ ಸ್ವಭಾವ ಎಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರ! ಈಗಲೂ ಅವಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ಅವಳು ಅತ್ಯಂತ ಶುಭವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು, ಈಗ ದೂರವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ಕಾಮವು ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿದರೂ ಸಹಿಸಬಹುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈ ವಸಂತವು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಆನಂದ ತಂದಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ಸಂಗತಿಗಳು ಈಗ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿವೆ. ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿ ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗುಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಅವು ಸೀತೆಯ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ. ಕಮಲದ ಕೇಸರಿಗಳ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಗಾಳಿ ಮರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಹರಿದು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಅದು ಸೀತೆಯ ಮೃದು, ಆಕರ್ಷಕ ಉಸಿರಿನಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಮಿತ್ರಾತನಯ, ಪಂಪಾ ಪರ್ವತಗಳ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕರ್ಣಿಕರ ಮರಗಳ ಗುಚ್ಛವನ್ನು ನೋಡು. ಈ ಪರ್ವತಾಧಿಪತಿ, ವಿವಿಧ ಖನಿಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿ, ಗಾಳಿಯ ಬಲದಿಂದ ಅದ್ಭುತ ಧೂಳನ್ನು ಹರಡುತ್ತಿದೆ. ಪರ್ವತದ ತುದಿಗಳು, ಸುಮಿತ್ರಾತನಯ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂವಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ, ಎಲೆ ಇಲ್ಲದ ಸುಂದರ ಕಿಂಶುಕ ಮರಗಳಿಂದ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪಂಪಾ ತೀರದಲ್ಲಿ, ಜಾಸ್ಮಿನ್, ಮಲ್ಲಿಗೆ, ಕಮಲ, ಕುಂದ ಹೂಗಳು—all in bloom—ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಮಧುರ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೆತಕಿ, ಸಿಂದುವರ, ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಡುವ ಮರಗಳು, ಸುಗಂಧದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಮಾಧವಿಲತಾ, ಎಲ್ಲ ಜಾಸ್ಮಿನ್ ಗುಡ್ಡೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿವೆ. ಚಿರಿಬಿಲ್ವ, ಮಾಧುಕ, ವಂಜುಲ, ಬಕುಲ, ಚಂಪಕ, ತಿಲಕ, ನಾಗಮರ—all in bloom—ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬರುವುದು. ಪದ್ಮಕ ಮರಗಳು ಕೂಡ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ; ನೀಲಿ ಹೂವಿನ ಆಶೋಕ ಮರಗಳು ಹೂವಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ; ಸಿಂಹದ ಕೇಶರಿಗಿಂತ ಕಹಿ ಬಣ್ಣದ ಲೋಧ್ರ ಮರಗಳು ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿವೆ. ಅಂಕೋಲ, ಕುರಣ್ಟ, ಚೂರ್ಣಕ, ಪಾರಿಭದ್ರ, ಮಾವು, ಪಾಟಲ, ಕೋವಿದಾರ—all flowering—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪಂಪಾ ತೀರದ ವಸಂತದ ವೈಭವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ರೀತಿ ರಾಮನು, ಸೀತೆಯ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ವियोगದ ನೋವಿನಲ್ಲಿ, ಪಂಪಾ ತೀರದ ವಸಂತದ ಸುಂದರ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೂ ನೋಡುವಾಗ ಅವಳಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.