ಪಂಪಾ ಸರೋವರದ ದಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ದುಃಖದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆಕೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಆನಂದದಿಂದ ನಡುಗಿದವು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ಪಂಪಾ ಸರೋವರವನ್ನು ನೋಡು, ಇದರಲ್ಲಿ ಬೆರಿಲ್ನಂತೆ ನಿಲುವು ನೀರು, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳು ಮತ್ತು ನೀಲೋತ್ಪಲಗಳು ಹೂವಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ವಿವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ತೋಟವು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ಪಂಪಾ ಕಾನನವನ್ನು ನೋಡು, ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಆನಂದಕರವಾಗಿದೆ! ಇಲ್ಲಿ ಶಿಖರಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ, ಮರಗಳು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ನಿಂತಿವೆ. ಆದರೂ, ಭರತನಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣದ ದುಃಖದಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಬಾಧೆಪಡುವುದು. ಈ ದುಃಖದಿಂದ ನಾನು ಮುಳುಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಪಂಪಾ ಸರೋವರವು ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿ, ವಿವಿಧ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ತಂಪಾದ ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಶುಭಕರವಾಗಿದೆ. ಕಮಲಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿದ ಈ ಸರೋವರ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳು, ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಗಳು ತುಂಬಿವೆ. ಈ ನೀಲಿ-ಹಳದಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದೆ, ಮರಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದ ಹೂಗುಚ್ಚಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಪರ್ವತ ಶಿಖರಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹೂಗುಚ್ಛಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಮೃದುವಾದ ಗಾಳಿ, ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಎಷ್ಟು ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ! ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮದ ಪರಿಮಳ ತುಂಬಿದೆ; ಮರಗಳು ಹೊಸ ಹೂವು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಈ ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಅರಣ್ಯಗಳ ರೂಪವನ್ನು ನೀನು ನೋಡು—ಮೇಘಗಳು ಮಳೆಯನ್ನೆರೆಸುವಂತೆ ಹೂವಿನ ಸುರಿಮಳೆಯನ್ನೆರೆಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಸುಂದರ ಪರ್ವತದ ಮೇಲ್ವೆಳುವುಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಕಾಡುಮರಗಳು ಗಾಳಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹೂಗಳನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿವೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಗಾಳಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಬಿದ್ದ, ಬೀಳುತ್ತಿರುವ, ಮರದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಹೂವಿನೊಂದಿಗೆ ಆಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹೂವಿನ ಶಾಖೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗಾಳಿ ಜೋರುಗೊಳಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ತೇಲುವ ಮಧುಮಕ್ಕಳ ಗುನುಗು ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ಹೂವುಗಳ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿವೆ. ಮದ್ಯಪಾನದಿಂದ ಮೋಜಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗುವ ಕೋಯಿಲಗಳ ಶಬ್ದದ ಜೊತೆಗೆ ಗಾಳಿ, ಗುಹೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಂತೆ, ಮರಗಳನ್ನು ನೃತ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಗಾಳಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಲವಾಗಿ ಕದಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮರಗಳ ಶಾಖೆಗಳ ತುದಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಂತೆ, ಅವು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನೇಯ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಈ ಗಾಳಿ ಚಂದನದಂತೆ ತಂಪಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸುಖಕರವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಪವಿತ್ರ ಪರಿಮಳ ಹರಡುತ್ತದೆ, ದಣಿವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕದಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮರಗಳು, ಮಧುರ ಪರಿಮಳದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಧುಮಕ್ಕಳ ಗುನುಗು ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ, ಅತ್ತಿರುತ್ತಿವೆ ಎನ್ನುವ ಭಾವನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಸುಂದರವಾದ ಪರ್ವತದ ದಡಗಳಲ್ಲಿ, ಸೊಗಸಾದ ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಶಿಖರಗಳು, ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳಿಂದ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹೂಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮರಗಳ ತುದಿಗಳು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗುತ್ತಿವೆ, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಧುಮಕ್ಕಳ ಗುಂಪುಗಳು ಆಭರಣಗಳಂತೆ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿವೆ, ಅವುಗಳ ಹಾಡುಗಳು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿವೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೂವಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕರ್ಣಿಕಾರ ವೃಕ್ಷಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ, ಅವುಗಳ ಹಳದಿ ಹೂಗಳು ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿದ ಪುರುಷರು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಸಂತ ಋತು, ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಅನೇಕ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಸೀತೆಯಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಈ ವಸಂತ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಪೀಡಿತವಾಗಿದೆ; ಆನಂದದಿಂದ ಕೂಗುವ ಕೋಯಿಲ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂತೋಷದ ಕೋಯಿಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ಸುಂದರ ಕಾನನದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕೂಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ನನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ, ಆಕೆಯು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಅವಳಿಗೆ ಈ ಕೋಯಿಲದ ಕೂಗು ಕೇಳಿ, ಆಕೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು, ಆಕೆಗೆ ಆನಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮರಗಳು, ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಗಿಡಗಳು ವಿವಿಧ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ; ಅವುಗಳೆಲ್ಲಾ ವಿಭಿನ್ನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಿವೆ. ಹಕ್ಕಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸಂಗಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಿವೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿ; ಮಧುಮಕ್ಕಳ ರಾಜನು ಆನಂದದಿಂದ ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದಿವೆ; ಕೋಯಿಲ ಮತ್ತು ಗಂಡು ಕೋಯಿಲಗಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಈ ಮರಗಳು ಪ್ರೇಮದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಉರಿಯಿಸುತ್ತವೆ; ಅಶೋಕ ಮರದ ಹೂಗುಚ್ಛಗಳು ಕೆಂಪು ನಂದಾದಂತಿವೆ, ಮಧುಮಕ್ಕಳ ಗುನುಗು ಶಬ್ದದಿಂದ ಸುತ್ತಲಾಗಿದೆ. ವಸಂತ ಋತು ತನ್ನ ಕೆಂಪು ಹೊಸ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸುಂದರ ಕೇಶಿ, ಮೃದು ಭಾಷೆಯ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವಳನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿ, ನನಗೆ ಬದುಕುವ ಉದ್ದೇಶವೇ ಇಲ್ಲ; ಈ ಸುಂದರ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ವಸಂತ ಅವಳಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ. ಕೋಕಿಲಗಳ ಕೂಗಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಈ ಕಾನನವು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯಿಗಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ, ದೋಷರಹಿತನೇ; ಪ್ರೇಮದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವಸಂತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿವೆ. ಈ ದುಃಖದ ಅಗ್ನಿ ಬೇಗನೆ ನನ್ನನ್ನು ಸುಡುವುದು ಖಚಿತ, ನಾನು ಈ ಸುಂದರ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡುವಾಗ ಆ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನೊಳಗಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಈ ದುಃಖವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಈ ವಸಂತ, ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರವಾದರೂ, ಪ್ರೇಮದ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆತಂಕದಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಗಿದೆ; ಆ ಚಕಿತ ನೇತ್ರೆಯು, ಚಿಂತೆಯಿಂದ, ದುಃಖದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಚೈತ್ರ ಮಾಸದ ಕಠಿಣ ಗಾಳಿ ನನ್ನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತದೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿ; ನೋಡಿ, ಮೊರಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ, ಇಲ್ಲಿಯೆಲ್ಲಾ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅವರ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ, ಹಿರಿದಾದ ಕಂಚಿನ ಕಿಟಕಿಗಳಂತೆ; ಈ ಮೊರಗಳು, ಹೆಣ್ಣು ಮೊರಗಳ ಸುತ್ತಲೂ, ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿವೆ. ನನಗೆ, ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ, ಈ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕೇವಲ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ; ನೋಡಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಮೊರ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅವನ ಹೆಣ್ಣು ಮೊರ ಕೂಡಾ ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಹೆಣ್ಣು ಮೊರ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಯನ್ನು ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಮೊರ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸುಂದರ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಹರಡಿಕೊಂಡು, ಕೂಗುತ್ತಾ ಹಾಸ್ಯಮಾಡುವಂತೆ, ಆ ಮೊರನ ಪ್ರಿಯೆಗೆ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಪಹರಿಸಿಲ್ಲವೇನೋ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಸುಂದರ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ನನಗೆ, ಹೂವಿನ ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಅವಳಿಲ್ಲದೆ ಬದುಕುವುದು ಅಸಹ್ಯವಾಗಿದೆ.