ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಆಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡದ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಮತ್ತು ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಘಟನೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಗುಹನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ, ಭರತನು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಆಳವಾದ ಚಿಂತನೆಗೆ ಮುಳುಗಿದನು. ಭರತನು ಸುಂದರ, ಬಲಶಾಲಿ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಭುಜಗಳು, ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕೈಗಳು, ಹಂದೆಯಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಯುವ ಮತ್ತು ಮನೋಹರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ. ಆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಉಸಿರೆಳೆದ ನಂತರ, ಭರತನು ಆಘಾತದಿಂದ ಆನೆಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಂಬೆ ತಗುಲಿದಂತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು. ಭರತನು ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಗುಹನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಕಳಕು ಮೂಡಿತು; ಅವನು ಭೂಕಂಪದಲ್ಲಿ ನಡುಗಿದ ಮರದಂತೆ ಆತಂಕಗೊಂಡನು. ಆ ವೇಳೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಭರತನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ದುಃಖದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ, ತಾನು ಕೂಡ ಶಕ್ತಿಹೀನನಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಭರತನ ತಾಯಿಗಳು, ಉಪವಾಸದಿಂದ ದುರಬಲರಾಗಿದ್ದವರು, ಪತಿಯ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದವರು, ಭರತನು ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಅಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೌಸಲ್ಯಾ, ಆಳವಾದ ದುಃಖದಿಂದ, ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಹಸುವು ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಭರತನನ್ನು ತೊಡೆಯುತ್ತಾ, ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಅಳಿದರು. ಕೌಸಲ್ಯಾ ಭರತನಿಗೆ, "ಮಗನೇ, ನಿನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವಂತೆ ಇರಲಿ; ಈಗ ರಾಜವಂಶದ ಜೀವ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ," ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. "ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ನಾನು ಜೀವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ರಾಮ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರರು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ದಶರಥನೂ ಇಲ್ಲ; ಈಗ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ರಕ್ಷಕ ನೀನು ಮಾತ್ರ." "ಮಗನೇ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗ್ಗೆ ನಿನ್ನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದುಃಖದ ಸಂಗತಿ ಕೇಳಿದಿಲ್ಲ吧, ಅವನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಒಂದೇ ಮಗುವಿರುವ ತಾಯಿಗೆ ಅವನು ಕೂಡ ಮಗನೇ." ಭರತನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ತನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಅಳುತ್ತಲೇ, ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಾ, ಗುಹನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು: "ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾಮನು ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದನು? ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಎಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಾಕಿದರು? ಅವರು ಯಾವ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದರು, ಏನು ತಿಂದು? ಗುಹಾ, ನೀನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸು." ಗುಹನು, ನಿಶಾದ ರಾಜನು, ಭರತನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು—ರಾಮನನ್ನು ಆತ್ಮೀಯತೆಯಿಂದ, ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದರು. "ನಾನು ರಾಮನಿಗೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸುಂದರ ಆಹಾರ, ಹಣ್ಣುಗಳು ತಂದುಕೊಟ್ಟೆನು. ಆದರೆ ರಾಮನು, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಯುದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆಸಿ, ಯಾವುದನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ." "ನಾವು ದಾನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು ಎಂದು ರಾಮನು ನಮಗೆ ಮೃದುವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು." ನಂತರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೀರನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟನು; ರಾಮನು ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯಿತು ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು. ಉಳಿದ ನೀರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಗೆ ಬಳಸಿದನು; ಮೂವರು, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ಸಂಧ್ಯಾ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ನಂತರ, ಸೌಮಿತ್ರಿ ಸ್ವತಃ ಹುಲ್ಲನ್ನು ತಂದು, ರಾಮನಿಗೆ ಶುದ್ಧ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಆ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತಾ ಇಬ್ಬರೂ ಕಾಲ್ಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ನಿದ್ದೆಗೆ ಹೋದರು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊರಗೆ ಹೋದನು. "ಇದು ಇಂಗುಡಿ ಮರದ ಬೇರು, ಇದು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತಾ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಹುಲ್ಲು," ಎಂದು ಗುಹನು ತೋರಿಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ, ಬಾಣದ ತಂತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕವಚವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೊಡ್ಡ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು, ರಾತ್ರಿ ಪೂರಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಗುಹನು ಕೂಡ, ಉತ್ತಮ ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ತನ್ನ ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ, ರಾಮನನ್ನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಸರ್ಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಭರತನು ಎಲ್ಲ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ, ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಂದಿಗೆ ಇಂಗುಡಿ ಮರದ ಬೇರು ಬಳಿ ಹೋಗಿ, ರಾಮನ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿದನು. "ಇಲ್ಲಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದನು; ಇದು ಅವನು ಹಾಸಿಗೆ ಹಾಕಿದ ಗುರುತು," ಎಂದು ತಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. "ಪ್ರಖ್ಯಾತ, ಜ್ಞಾನಿ ದಶರಥನ ಮಗ ರಾಮನು, ಉನ್ನತ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಶಾಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಾಕುವುದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ," ಎಂದು ಭರತನು ವಿಷಾದದಿಂದ ಹೇಳಿದರು. "ಸಿಂಹದಂತೆ ಬಲಶಾಲಿ, ಸುಂದರ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಮೃಗಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೃದು ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದಾನೆ." "ಅವನು ಸದಾ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಮಹಲ್ಗಳಲ್ಲಿ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಹೂವಿನ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ, ಚಂದನ ಮತ್ತು ಅಗರುದ ವಾಸನೆಯಲ್ಲಿ, ಹಸಿರು ಗಾಳಿ, ಹಸಿರು ಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಭವ್ಯ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು." "ಪರಿಮಳದ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಮೆರುಗಾದ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಸುಂದರವಾದ ಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನು ಸದಾ ಹಾಡು, ವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ, ಆಭರಣಗಳ ಜಿಂಗುರು, ಉತ್ತಮ ಡೊಳ್ಳುಗಳ ಘನ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದಿದ್ದನು." "ಅವನನ್ನು ಸದಾ ಗಾಯಕರು, ಸೂತರು, ಮಾಘದರು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹಾಡು ಮತ್ತು ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಡುವವನು." "ಇದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಸಾಧ್ಯ, ನನಗೆ ನಿಜವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿದೆ—ಇದು ಕನಸು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ." "ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ, ವಿಧಿ ದೇವತೆಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠವಿದ್ದರೆ, ರಾಮನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಾಕಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ." "ಸೀತಾ, ವಿದ್ಯಾಧಿಪತಿಯ ಮಗಳು, ದಶರಥನ ಸೊಸೆಯಾದ ಸುಂದರಳು, ಅವಳು ಕೂಡ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದಾಳೆ." "ಇದು ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಹಾಸಿಗೆ; ಅದು ತಿರುಗಿದೆ. ಈ ಕಠಿಣ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಅವನ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ." "ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸೀತಾ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ಈ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿ-ಅಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಹನಿಗಳು ಅಂಟಿಕೊಂಡಿವೆ." ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಆಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡದ ಈ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನು ರಾಮನ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಆಳವಾದ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು; ತಾಯಿಗಳು, ಶತ್ರುಘ್ನ ಮತ್ತು ಗುಹನು ಕೂಡ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾದರು; ರಾಮ, ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅರಣ್ಯ ಜೀವನದ ಸಂಕಷ್ಟಗಳು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದವು.