ರಾಮನು ದುಃಖದಲ್ಲಿ沉，ಅವನ ಹೀರೋ ಮಗನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಬದುಕಲಾರಾಳೆ; ಆದರೆ ನನ್ನ ತಾಯಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಬದುಕಬಹುದು ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು. ನನ್ನ ತಂದೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸದೆ, ಈ ಲೋಕವನ್ನು ತೊರೆದನು. ಅವನು ಹೋದ ನಂತರ, ತಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವರು ಅವನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವರು. ಅಯೋಧ್ಯೆ ನಗರವು—ಅದ್ಭುತ ಚೌಕಗಳು, ವಿಶಾಲವಾದ ರಸ್ತೆಗಳು, ಸುಂದರ ಮಂದಿರಗಳು ಮತ್ತು ಅರಮನೆಗಳು, ಹಗುರವಾದ ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿರುವುದು—ಯಾನಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಸಂಗೀತದ ಧ್ವನಿಗಳು, ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಜನರು, ಉದ್ಯಾನಗಳು, ತೋಟಗಳು, ಹಬ್ಬಗಳು, ಸಮಾರಂಭಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಇದ್ದು, ಜನರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವರು. ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಹರ್ಷದಿಂದ ನಡೆಯುವರು. ನಾವು ಸತ್ಯವಂತನೊಂದಿಗೆ, ಕಾಲವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿದಾಗ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮರಳಿ ಬಂದರೆ, ನಾವು ಕೂಡ ಆ ನಗರಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆವು. ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜಕುಮಾರನು ಈ ರೀತಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ರಾತ್ರಿ ಹಾದುಹೋಗಿತು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉದಯಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಭಾಗೀರಥಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಕೂದಲನ್ನು ಜಟೆಯಾಗಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ಹಗುರವಾಗಿ ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟೆನು. ಅವರು—ಜಟೆಯು, ವಾಲ್ಮೀಕರ ಬಟ್ಟೆ, ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಆನೆಗಳ ನಾಯಕರುಗಳಂತೆ, ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳು, ಧನುಷು, ಕತ್ತಿಗಳು ಧರಿಸಿ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿರುವ ಅವರು—ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ಈಗ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡದ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟುನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಗುಹನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಭರತನು, ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಆಳವಾದ ಚಿಂತನೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಅವನು ನಾಜೂಕಾದರೂ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಭುಜಗಳು, ಬಲವಾದ ಕೈಗಳು, ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಯೌವನದಿಂದ ಸೊಬಗುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಉಸಿರನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಆಳವಾದ ದುಃಖದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದಿತು; ಆನೆಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚುವ ಚುಚ್ಚುಪಾಲು ಹೊಡೆಯುವಂತೆ ಅವನು ಕುಸಿದನು. ಭರತನು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಗುಹನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ಅವನು ಭಯದಿಂದ ಕಂಪಿಸಿದ ಮರದಂತೆ ಅಲ್ಲೇ ದುಃಖದಿಂದ ತಲ್ಲೀನನಾದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಶತ್ರುಘ್ನನು ಹತ್ತಿರ ನಿಂತು, ಭರತನನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಜೋರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದು, ದುಃಖದಿಂದ ಆಳವಾಗಿ ಬಿದ್ದನು. ಭರತನ ತಾಯಂದಿರು—all ದುಃಖದಿಂದ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ದುರ್ಬಲರಾಗಿದ್ದವರು—ಅವರ ಪತಿಯ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅವರು ಭರತನನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಅವನನ್ನು ಅಳುತ್ತಾ, ಕೌಸಲ್ಯಾ ಗಂಭೀರ ದುಃಖದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಳು. ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ಹಸು ತನ್ನ ಕರುವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೌಸಲ್ಯಾ ಭರತನನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಹಿಡಿದು, ದುಃಖದಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಬೆರಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದಳು. “ನನ್ನ ಮಗಾ, ನಿನಗೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೋಗ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈಗ ಈ ರಾಜವಂಶದ ಜೀವ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನಾನು ಬದುಕುಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟಿದ್ದಾನೆ; ರಾಜ ದಶರಥನು ಇಲ್ಲದೆ, ನೀನು ಮಾತ್ರ ನಮ್ಮ ರಕ್ಷಕ. ನನ್ನ ಮಗಾ, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಗ್ಗೆ ದುಃಖಕರವಾದ ಯಾವುದೇ ಸುದ್ದಿ ನಿನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಒಬ್ಬ ಮಗನಿಗೆ ಅವನು ಕೂಡ ಮಗನೇ.” ಒಂದು ಕ್ಷಣ ತಾಳ್ಮೆ ಹೊಂದಿ, ಇನ್ನೂ ಅಳುತ್ತಾ, ಭರತನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಗುಹನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: “ನನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಯಾವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದನು? ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು? ಅವರು ಯಾವ ಹಾಸಿಗೆ ಮೇಲೆ ನಿದ್ದೆಮಾಡಿದರು, ಏನು ತಿಂದು? ನೀನು ಹೇಳು, ಗುಹಾ.” ಗುಹನು, ನಿಶಾದರ ರಾಜನು, ಭರತನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿದನು—ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಗೌರವಯುಕ್ತ ಅತಿಥಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಥೆಯನ್ನು. “ನಾನು ರಾಮನಿಗೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಆಹಾರ, ಉತ್ತಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ, ಹಲವಾರು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತರಿಸಿ, ಅವನಿಗೆ ಊಟಕ್ಕೆ ನೀಡಿದೆನು. ರಾಮನು, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವನು, ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು; ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನೆಸಿದನು. ‘ನಾವು ಬೇರೆಯವರ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿದೆ,’ ಎಂದು ಮಹಾತ್ಮನು ನಮಗೆ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು, ರಾಜಾ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೀರನ್ನು ತಂದ ನಂತರ, ರಾಮನು ಪಾನ ಮಾಡಿ, ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಉಳಿದ ನೀರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಪಸ್ಸು ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿ, ಮೂವರು ಸಾಯಂಕಾಲದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಸೌಮಿತ್ರಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹುಲ್ಲು ತಂದು, ರಾಮನಿಗೆ ಶುದ್ಧ ಹಾಸಿಗೆ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಆ ಹಾಸಿಗೆ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿದ್ದೆಗೆ ಹೋದನು; ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು. ಇದು ಇಂಗುಡಿ ಮರದ ಬೇರು, ಇದೇ ಹುಲ್ಲು—ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತಾ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದರು. ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದ ಬೆನ್ನು, ಧನುಷಿನ ತಂತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆರಳು, ಬಾಣಗಳ ತುಂಬಿದ ಕ್ವಿವರ್, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಧನುಷನ್ನು ಹಿಡಿದು, ರಾತ್ರಿ ಪೂರ್ತಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕಾವಲು ನಿಂತನು. ನಾನು ಕೂಡ ಉತ್ತಮ ಧನುಷು ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ, ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ, ರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೆವು—ಇಂದ್ರನಂತೆ.” ಇಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡದ ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟುನೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿದಿದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಭರತನು, ತನ್ನ ಸಲಹೆಗಾರರೊಂದಿಗೆ, ಇಂಗುಡಿ ಮರದ ಬೇರು ಬಳಿ ಹೋಗಿ, ರಾಮನ ಹಾಸಿಗೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವನು ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: “ಇಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದನು; ಇದೇ ಅವನು ಮಲಗಿದ್ದ ಗುರುತು.” ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿ ದಶರಥನ ಮಗ ರಾಮನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಅದೃಷ್ಟಶಾಲಿಯಾದವನಾಗಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ಉತ್ತಮ ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಸುಖಕರ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದ ಪುರುಷಸಿಂಹನು, ಈಗ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿರುವುದು ಹೇಗೆ?