ಅಯ್ಯಾ, ಈದು ರಾಮಾಯಣದ ಆ ಮಹಾ ಕ್ಷಣ. ರಾಮ, ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದುರಂತದ ವಾತಾವರಣವಿದೆ; ಎಲ್ಲರೂ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯ ಹೃದಯಗಳು ಸ್ಥಿರವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕುಟುಂಬ, ಕಾರ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ, ದಾನ, ಪ್ರೀತಿಯೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಮಹಿಳೆಗೆ ಪತಿಯೇ ಪರಮ ಪವಿತ್ರತೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಪತಿಯು ಧನವಂತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಬಡವನಾಗಿರಲಿ, ಅವನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಬಾರದು; ಅವನೇ ದೇವರಂತೆ ಕಾಣಬೇಕು. ಈ ಧರ್ಮಭರಿತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸೀತಾ ತನ್ನ ಅತ್ತೆಗೆ ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಗೌರವದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ: "ಮಹಿಳೆಯೇ, ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಪತಿಗೆ ಹೆಂಡತಿ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಕೇಳಿದರೂ ಇದೆ. ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಬಾರದು; ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ದೂರ ಹೋಗಲು ಅಸಾಧ್ಯ, ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳಕು ದೂರವಾಗದಂತೆ. ತಂತಿಗಳಿಲ್ಲದ ವೀಣೆಯು ನಾದ ಕೊಡದು, ಚಕ್ರಗಳಿಲ್ಲದ ರಥವು ಚಲಿಸದು; ಶತಪುತ್ರೆಯಾದ ಮಹಿಳೆಯೂ ಪತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸುಖ ಪಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ತಂದೆ, ಅಣ್ಣ, ಮಗನು ಅಷ್ಟಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೊಡುವರು; ಆದರೆ ಪತಿಯು ಅಪಾರವಾದ ದಾನವನ್ನು ನೀಡುವವನು, ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸದವರಾರು? ನಾನು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪತಿವ್ರತೆಯಲ್ಲಿಗೆ ಬದ್ಧಳಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಪತಿಯು ಹೆಂಗಸಿಗೆ ದೇವರಂತೆ, ಅವನನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡುವುದೇ ಹೇಗೆ?" ಸೀತೆಯ ಮಾತುಗಳು ಕೌಶಲ್ಯಾಳ ಹೃದಯವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ; ಆ ಪವಿತ್ರ ಮನಸ್ಸಿನ ತಾಯಿಯು ಸಂತಾಪ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು, ತಾಯಿಯನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾ, "ತಾಯಿ, ದುಃಖಪಡಬೇಡಿ; ನನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ನೋಡಿರಿ. ಅರಣ್ಯವಾಸದ ಕಾಲವು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳು ನಿಮಗೆ ನಿದ್ರೆಯಂತೆ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ; ನಾನು ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ನಿಮ್ಮ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತೇನೆ," ಎಂದು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದ ನಂತರ, ರಾಮನು ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, "ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಯಾವ ರೀತಿಯ ಕಠಿಣತೆ ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದರೂ, ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ದಯವಿಟ್ಟು ಕ್ಷಮಿಸಿ," ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತುಗಳ ನಂತರ, ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರು ಅಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಶಬ್ದವು ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೂಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ಮನೆ, ಮೊದಲು ಹೇಗಿತ್ತೋ ಹಾಗೆ, ಈಗ ದುಃಖ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ದುರಂತದಿಂದ ಭರಿತವಾಗಿದೆ. ಇದಾದ ನಂತರ, ರಾಮ, ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ದುಃಖದಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ, ರಾಮನು ಧರ್ಮಪರವಾಗಿ, ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಕೌಶಲ್ಯಾಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬಳಿಕ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸುಮಿತ್ರಾಳ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಆಕೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತಾಯಿ, ಅಳುತ್ತಾ, "ನೀನು ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ, ಪ್ರಿಯವರಲ್ಲಿ ಬದ್ಧನಾಗಿರುವೆ; ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಾಗ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಬಾರದು, ಮಗನೇ," ಎಂದು ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. "ದುಃಖದಲ್ಲಿರಲಿ, ಸುಖದಲ್ಲಿರಲಿ, ಹಿರಿಯರನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಧರ್ಮ; ಇದು ನಮ್ಮ ವಂಶಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ನಡೆ—ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗ." ಇದನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ಸುಮಿತ್ರಾಳು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ, "ಹೋಗು, ಹೋಗು," ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. "ರಾಮನನ್ನು ತಂದೆಯಂತೆ, ನನ್ನನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ತಮ್ಮನಂತೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಅರಣ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಹೋಗು, ಮಗನೇ," ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸуман್ತ್ರನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, "ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜಕುಮಾರ, ರಥಕ್ಕೆ ಏರಿ, ಇದು ನಿಮಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ. ನಾನು ನಿಮಗೆ ಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ತಲುಪಿಸುತ್ತೇನೆ," ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ನೀವು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು; ಇವು ರಾಣಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಬೇಕು." ಸೀತೆಯು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ರಥಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತಾಳೆ; ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅರಣ್ಯವಾಸದ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ, ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಸೀತೆಗೆ ಪಿತೃಪತಿಯು ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಮನಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕವಚಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕವಚವನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ನಂತರ, ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ರಥಕ್ಕೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಏರುತ್ತಾರೆ. ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಸуман್ತ್ರನು ಗಾಳಿಯಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿಸಿ, ರಥವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡುವಾಗ, ನಗರ ಮತ್ತು ಜನರು ದುಃಖದಿಂದ ಬಡಿದಂತಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ, ಗಾಬರಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ಹಸ್ತಿಗಳು, ಕುರುಡು ಕುದುರೆಗಳ ಕೂಗು, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಗಲಾಟೆ. ಮಕ್ಕಳು, ವೃದ್ಧರು, ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಾರೆ; ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿದವನು ನೀರನ್ನು ಹುಡುಕುವಂತೆ, ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ, ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ, ಎಲ್ಲರೂ, ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿಕೊಂಡು, ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೊಡ್ಡ ಶೋಕದಿಂದ, "ರಾಮಾ!" ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾ, ಅಳುತ್ತಾ, ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ಈ ಮಹಾ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ರಾಮ, ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ, ನಗರ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ, ಪ್ರೀತಿ, ದುಃಖ, ಆಶೆ—all woven together—ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ದುರಂತದ ನೆರಳು ಬೀಳುತ್ತದೆ.