ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಹಾಗೂ ಹದಿಮೂರನೇ ಸರ್ಗದ ಘಟನೆಗಳು ಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಲಂಕಾಪುರದ ಆ ರಾಜಮಹಲ್ನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ತೋಟಮನೆಗಳು, ಚಿತ್ರಿತ ಕೋಣೆಗಳು, ರಾತ್ರಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಕೋಣೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ, ಸೀತಾಮಾತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ, ಆ ಸುಂದರವಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅವನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆಗ ಆ ಮಹಾವಾನರನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘‘ನಾನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರೂ ಮಾಯಿತಿಲಿ ಸೀತೆಯು ನನಗೆ ಎದುರಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಇಲ್ಲಿ ಇರಲಿಕ್ಕೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’’ ಆಗ ಅವನು ಮತ್ತೊಂದು ಭಾವನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ—‘‘ಜನಕನ ಮಗಳು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಯಲು ದೃಢವಾಗಿದ್ದಳು. ಈ ದುಷ್ಟ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ಕೊಂದಿರಬಹುದು. ಆ ರಾವಣನ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನ ಭಾರ್ಯೆಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರ ಭಯಾನಕ ರೂಪ, ಭೀಕರ ಮುಖ, ವಿಕಟಾಂಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಯದಿಂದ ಜನಕಾತನಯೆ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು.’’ ‘‘ನಾನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯದೆ, ನನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸದೆ, ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಈಷ್ಟು ಸಮಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಸುಗ್ರೀವ ಮಹಾರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಲು ನನಗೆ ದಾರಿ ಇಲ್ಲ. ಆ ವಾನರರಾಜನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧನು. ನಾನು ರಾವಣನ ಆಂತರಿಕ ಮಹಲ್, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಪ್ರಯತ್ನ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ.’’ ‘‘ನಾನು ಹಿಂತಿರುಗಿದಾಗ ಎಲ್ಲ ವಾನರರು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ‘ಹೋಗಿ ಏನು ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳು’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜನಕಾತನಯೆಯನ್ನು ನೋಡದೆ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಸಮಯ ಕಳೆಯುತ್ತಾ ನಾನು ಉಪವಾಸದಿಂದ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸೂಕ್ತವೋ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಬರುತ್ತದೆ.’’ ‘‘ಮಹಾನ್ ಜಾಂಬವಂತ, ಅಂಗದ ಮತ್ತು ವಾನರಗಣ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ನಾನು ಸಮುದ್ರ ದಾಟಿ ಹಿಂತಿರುಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.’’ ‘‘ದೃಢತೆ ಯಶಸ್ಸಿನ ಮೂಲ; ಅದು ಪರಮ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ನಾನು ಇನ್ನೂ ಹುಡುಕದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕುತ್ತೇನೆ. ದೃಢ ಪ್ರಯತ್ನ ಯಾವಾಗಲೂ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಾದರೂ ಅದು ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.’’ ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೆ ಮಹಲ್ನ ಒಳಗಿನ ಭವ್ಯವಾದ ಪಾನಗೃಹ, ಪುಷ್ಪಮಂದಿರ, ಅಲಂಕೃತ ಕೋಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕ ಕ್ರೀಡಾಗೃಹಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಒಳಾಂಗಣ, ಕಿರಿದಾದ ಬೀದಿಗಳು, ಎಲ್ಲ ಭವನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನು ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಮನೆಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು, ಹೊರಾಂಗಣ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನೂ ಹತ್ತಿ ಇಳಿದು, ನಿಲ್ಲುತ್ತಾ, ನಡೆಯುತ್ತಾ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾರುತ್ತಾ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಬಾಗಿಲುಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಬದಿಗೂಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ, ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಿದ್ದೂ, ಮತ್ತೆ ಹಾರುತ್ತಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಹಾವಾನರನು ರಾವಣನ ಆಂತರಿಕ ಮಹಲ್ನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಬೆರಳಷ್ಟು ಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಬಿಡದೆ ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅವನು ಒಳಾಂಗಣ, ದಾರಿ, ಮೆಟ್ಟಿಲು, ದೇವಾಲಯ, ಬಾವಿ, ತಾವರೆ ಹೊಂಡಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅವನು ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪದ, ವಿಕಾರವಾದ, ಭಯಾನಕ ರೂಪದ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ—ಆದರೆ ಜನಕಾತನಯೆ ಸೀತೆಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಅಪರೂಪದ ಸೌಂದರ್ಯವಿರುವ, ದಿವ್ಯರಮಣಿಯರಿಗಿಂತಲೂ ಸುಂದರವಾದ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಸೀತೆಯು ಅಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಂತೆ ಮುಖವಿರುವ, ಸುಂದರ ನಡಿಗೆ, ನಾಗಕನ್ಯಾರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಜನಕಾತನಯೆ ಅಲ್ಲಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವ ನಾಗಕನ್ಯಾರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಅವರನ್ನೆಲ್ಲಾ ನೋಡಿ, ಆದರೆ ಅವನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುತ್ತಾನೆ. ವಾನರಯೋಧರ ಪ್ರಯತ್ನ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದ ದಾಟುವಿಕೆಯೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡು, ಹನುಮಂತನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಆಳವಾದ ಚಿಂತನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಹಲ್ನಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇಳಿದು, ಆ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ದುಃಖದಿಂದ ಆಳವಾದ ಚಿಂತನೆಗೆ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಹದಿಮೂರನೇ ಸರ್ಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವೇಗಶಾಲಿ ವಾನರ ನಾಯಕ ಹನುಮಂತನು ಆ ಮಹಲ್ನಿಂದ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಯವರೆಗೆ ಮೆಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹಾರುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ನಿವಾಸಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸೀತೆಯ ದರ್ಶನವಾಗದು; ಆಗ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘‘ನಾನು ಲಂಕಾಪುರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ, ಅವಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸರೋವರ, ಹೊಂಡ, ಕೊಳ, ನದಿಗಳು, ಹರಿವ ನೀರು, ದಟ್ಟ ಕಾಡು, ಪರ್ವತಗಳ ಕೋಟೆಗಳನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲಾದರೂ ಹುಡುಕಿದೆ, ಆದರೂ ಜನಕಾತನಯೆಯ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸಪಾತಿ ರಾಜಹಂಸನು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ರಾವಣನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವಳು ಇಲ್ಲ—ಇದು ಎಂತಹ ವಿಸ್ಮಯ!’’ ‘‘ಅವನಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಸೀತಾಮಾತೆ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದೆಂದು ಭಯವಾಗುತ್ತಿದೆ. ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಭಯದಿಂದ ಅವಳು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರಬಹುದೇನೋ. ಅಥವಾ, ಸಿದ್ಧಪುರುಷರು ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲ್ಪಡುವಾಗ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ಅವಳ ಹೃದಯ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದಿರಬಹುದೇನೋ.’’ ‘‘ರಾವಣನ ಬಲದಿಂದ ಅವನ ಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ನುಚ್ಚುಪಡುವಾಗ, ಆ ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಸೀತೆಯು ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದೇನೋ. ಅಥವಾ, ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲ್ಪಡುವಾಗ ಅವಳು ಹೋರಾಡುತ್ತಾ ಬಿದ್ದುಹೋದಿರಬಹುದೇನೋ. ಅಥವಾ ಈ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು, ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವರು ಇಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾಗ, ತಿಂದುಹಾಕಿದಿರಬಹುದೇನೋ. ಅಥವಾ, ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ದುಷ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ಹೆಂಡತಿಯರು, ಪಾಪಹೀನಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಿದಿರಬಹುದೇನೋ.’’ ‘‘ಅಥವಾ, ‘ರಾಮಾ! ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ! ಅಯೋಧ್ಯಾ!’ ಎಂದು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಾ, ಮಿಥಿಲಾದ ಪತ್ನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯು ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದೇನೋ. ಅಥವಾ, ಅವಳು ರಾವಣನ ನಿವಾಸದ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ, ಉಕ್ಕಿನ ಪಿಂಜರದಲ್ಲಿರುವ ಚಿಕ್ಕ ಮೈನಾಪಕ್ಷಿಯಂತೆ, ಭಾರವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿರಬಹುದು.’’ ಈ ರೀತಿ ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಂಕಟ, ಆತಂಕ, ನಿರಾಶೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತನ್ನ ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡದೆ ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.