ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಾಲಿ ಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ದುಃಖಭರಿತ ಕ್ಷಣಗಳು ಎಷ್ಟು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ! ವಾಲಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ನಂತರ, ರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಳಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಹೋಗಿ, "ನಾನು ಯೋಚನೆ ಮಾಡದೆ, ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಮಾಡಿದರೆ, ದಯವಿಟ್ಟು ಕ್ಷಮಿಸಿ," ಎಂದು ವಾಲಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದಾನೆ. "ನೀವು ವಾನರಗಳ ನಾಯಕ, ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಶಿರಸಾ ವಂದನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ," ಎಂದು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವಾಲಿಯ ಪತ್ನಿ ತಾರಾ, ತನ್ನ ಪತಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಿತರ ವಾನರ ಮಹಿಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ಅಳುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದ್ದರೂ, ವಾಲಿಯ ಶವದ ಬಳಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಮರಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದಾದ ಮೇಲೆ, ಹನುಮಂತನು, ವಾನರಗಳ ನಾಯಕ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ತಾರಾಳನ್ನು ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. "ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲವಾಗಿ, ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪದಿಂದ, ಸತ್ತ ನಂತರ ಉತ್ತಮ ಅಥವಾ ಕೆಡುಕಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇಹವು ಬಬ್ಲಿನಂತೆ ಕ್ಷಣಿಕವಾದುದು; ಯಾರನ್ನೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇದೆ," ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಅಂಗದನು ನಿಮ್ಮ ಜೀವಂತ ಮಗನಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅವನ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀವು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಿ," ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. "ನೀವು ಜೀವಿಗಳ ಆಗಮನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗಮನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವುದರಿಂದ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸದಾ ಹಿತಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು," ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ವಾಲಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ವಾನರಗಳು ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಈಗ ಅವನು ತನ್ನ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತ, ಸಾಮರಸ್ಯ, ದಾನ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆಗೆ ನಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಜಯಿಸಿದ ಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ," ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಸಮಾಧಾನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. "ನೀವು ದೋಷರಹಿತರು; ಈ ಎಲ್ಲಾ ವಾನರಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗದನು ನಿಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವರು. ದುಃಖದಿಂದ ಕರಗುತ್ತಿರುವ ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಅಂಗದನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ, ನಿಮ್ಮ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಅಂಗದನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಲಿ," ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ವಂಶ ಮುಂದುವರಿದರೆ, ಈಗ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ರಾಜಕೀಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು," ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ವಾನರ ರಾಜನಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವಳಿಸಿ, ಅಂಗದನನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿ; ನಿಮ್ಮ ಮಗನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ನಿಮಗೆ ಮನಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ," ಎಂದು ಹನುಮಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ತಾರಾ, ಪತಿಯ ನಷ್ಟದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿ, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ: "ಈ ಯೋಧನ ಮೃತದೇಹವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ನೂರಾರು ಅಂಗದನನ್ನು ಹೊಂದುವುದಕ್ಕಿಂತ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯವಾಗಿದೆ. ನನಗೆ ವಾನರ ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಅಂಗದನ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮಾವ ಸುಗ್ರೀವನು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆದಿದ್ದಾನೆ," ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. "ಅಂಗದನ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೊಂದು ಭಾವನೆ ಇರಬಾರದು; ತಂದೆ ಮಗನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸಂಬಂಧಿ, ತಾಯಿ ಅಲ್ಲ," ಎಂದು ತಾರಾ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. "ಈ ಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಬಿದ್ದ ವೀರರಿಂದ ಗೌರವಿತವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು, ವಾನರ ರಾಜನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕಿಂತ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ," ಎಂದು ತಾರಾ ತನ್ನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದಾದ ನಂತರ, ವಾಲಿಯು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ತನ್ನ ತಮ್ಮ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಸೋತ ವಾಲಿ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ನನ್ನ ತಪ್ಪಿಗೆ ನೀವು ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡಬೇಡಿ; ನಾನು ವಿಧಿಯ ಮೂಲಕ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಎಳೆದಿದ್ದೆ, ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಗೊಂಡಿತ್ತು." "ನಮಗೆ ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನನಗೆ ಅನಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ನಮ್ಮ ನಡುವಿನ ಸಹೋದರ ಪ್ರೀತಿ ಈಗ ಬದಲಾಗಿದ್ದಾಗಿದೆ," ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಇಂದು ನೀವೇ ಈ ಅರಣ್ಯವಾಸಿಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ನಾನು ಇಂದು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ," ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಈಗ ನಾನು ಜೀವ, ರಾಜ್ಯ, ವೈಭವ ಹಾಗೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ," ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ನಾನು ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ನೆರವಳಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾದರೂ, ನೀನು ಅವನ್ನು ನೆರವಳಿಸಲೇಬೇಕು," ಎಂದು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಈ ಮಗ ಅಂಗದನು ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಅರ್ಹ, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು, ನಿರಪರಾಧಿ, ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಅಳುವು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ನನ್ನ ಜೀವಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ನಾನಿಲ್ಲದೆ, ಅವನು ನಿರಾಶ್ರಯನಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ನೀನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು," ಎಂದು ವಾಲಿ ಮನವಿಡುತ್ತಾನೆ. "ನೀನು ಅವನಿಗೆ ತಂದೆ, ದಾತಾ, ಸಂಪೂರ್ಣ ರಕ್ಷಕನಾಗಬೇಕು; ಅಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸುರಕ್ಷತೆ ನೀಡಬೇಕು, ನಾನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದ್ದೆವೋ ಹಾಗೆ," ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಈ ತಾರಾ ಪುತ್ರ ಅಂಗದನು ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನ; ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುವನು," ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಈ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಯುವ ಅಂಗದನು, ತಾರಾ ಪುತ್ರ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ, ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವಳಿಸುವನು," ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಈ ಸುಷೇಣ ಪುತ್ರಿ ಎಲ್ಲ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ," ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ನೀನು ರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಾಹಿಸಬೇಕು; ಅದನ್ನು ಮಾಡದೆ ಬಿಡುವುದು ಧರ್ಮವಿರೋಧಿ, ನೀನು ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವೆ," ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. "ಸುಗ್ರೀವ, ಈ ದಿವ್ಯ ಸ್ವರ್ಣ ಮಾಲೆಯನ್ನು ನೀನು ಧರಿಸಬೇಕು; ಅದರಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಭಾಗ್ಯವಿದೆ, ನನ್ನ ಮರಣದ ನಂತರ ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು," ಎಂದು ವಾಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸುಗ್ರೀವನು, ಸಹೋದರ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ತನ್ನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಗ್ರಹದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಚಂದ್ರನಂತೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ. ವಾಲಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನಗೊಂಡು, ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ, ಆತುರದಿಂದ, ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಆ ಸ್ವರ್ಣ ಮಾಲೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ವರ್ಣ ಮಾಲೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಬಳಿಕ, ತನ್ನ ಮಗ ಅಂಗದನು ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ವಾಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: "ಈಗ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲವನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳು; ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು ಸಹನೆ ಮಾಡು; ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ವಿಧೇಯನಾಗು," ಎಂದು ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. "ನೀನು ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರೀತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೆ; ಆದರೆ ಸುಗ್ರೀವನು ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಲಾರನು," ಎಂದು ವಾಲಿ ಅಂಗದನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ವಾಲಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿ, ತಮ್ಮ, ಮತ್ತು ಮಗನಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಧರ್ಮಪರವಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ದುಃಖಭರಿತ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ, ವಾನರ ವಂಶದ ಮುಂದಿನ ಪಯಣಕ್ಕಾಗಿ, ಧರ್ಮ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಠಗಳು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ.