ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣಮ್

ಭರದ್ವಾಜಸ್ತತಃ ಶಿಷ್ಯೋ ವಿನೀತಃ ಶ್ರುತವಾನ್ ಗುರೋಃ । ಕಲಶಂ ಪೂರ್ಣಮಾದಾಯ ಪೃಷ್ಠತೋಽನುಜಗಾಮ ಹ ॥೧-೨-

ಆಮೇಲೆ, ಭರದ್ವಾಜ ಎಂಬ ವಿಧೇಯ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾವಂತ ಶಿಷ್ಯನು, ತುಂಬಿದ ಜಲಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಗುರುಹಿರಿಯರ ಹಿಂದೆ ಹೋದನು.

ಸ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಶ್ರಮಪದಂ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಸಹ ಧರ್ಮವಿತ್ । ಉಪವಿಷ್ಟಃ ಕಥಾಶ್ಚಾನ್ಯಾಶ್ಚಕಾರ ಧ್ಯಾನಮಾಸ್ಥಿತಃ ॥೧-೨-

ಮಹರ್ಷಿಯವರು ಶಿಷ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರು, ಕುಳಿತು, ಬೇರೆ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು.

ಆಜಗಾಮ ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕಕರ್ತಾ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭುಃ । ಚತುರ್ಮುಖೋ ಮಹಾತೇಜಾ ದ್ರಷ್ಟುಂ ತಂ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಮ್ ॥೧-೨-

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ, ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳಿರುವ, ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರು, ಸ್ವತಃ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು.

ವಾಲ್ಮೀಕಿರಥ ತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಹಸೋತ್ಥಾಯ ವಾಗ್ಯತಃ । ಪ್ರಾಞ್ಜಲಿಃ ಪ್ರಯತೋ ಭೂತ್ವಾ ತಸ್ಥೌ ಪರಮವಿಸ್ಮಿತಃ ॥೧-೨-

ವಾಲ್ಮೀಕಿಯವರು ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ತಕ್ಷಣ ಎದ್ದು, ಮಾತನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿಂತು, ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ನೋಡಿದರು.

ಪೂಜಯಾಮಾಸ ತಂ ದೇವಂ ಪಾದ್ಯಾರ್ಘ್ಯಾಸನವನ್ದನೈಃ । ಪ್ರಣಮ್ಯ ವಿಧಿವಚ್ಚೈನಂ ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ಚೈವ ನಿರಾಮಯಮ್ ॥೧-೨-

ಅವರು ಆ ದೇವರನ್ನು ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಆಸನ ಮತ್ತು ನಮಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಿದರು. ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವರ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದರು.

ಅಥೋಪವಿಶ್ಯ ಭಗವಾನಾಸನೇ ಪರಮಾರ್ಚಿತೇ । ವಾಲ್ಮೀಕಯೇ ಚ ಋಷಯೇ ಸಂದಿದೇಶಾಸನಂ ತತಃ ॥೧-೨-

ನಂತರ, ಆ ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಕೂಡ ಆಸನವನ್ನು ನೀಡಿದರು.

ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಮನುಜ್ಞಾತಃ ಸೋಽಪ್ಯುಪಾವಿಶದಾಸನೇ । ಉಪವಿಷ್ಟೇ ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಸಾಕ್ಷಾಲ್ಲೋಕಪಿತಾಮಹೇ ।॥೧-೨-

ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ ಅವನು ಕೂಡ ತನ್ನ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ಅವನು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಾಗ, ಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.

ತದ್ಗತೇನೈವ ಮನಸಾ ವಾಲ್ಮೀಕಿರ್ಧ್ಯಾನಮಾಸ್ಥಿತಃ । ಪಾಪಾತ್ಮನಾ ಕೃತಂ ಕಷ್ಟಂ ವೈರಗ್ರಹಣಬುದ್ಧಿನಾ ।॥೧-೨-

ಆ ಘಟನೆಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಟ್ಟ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು, ದುಷ್ಟಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿದವನಿಂದ ನಡೆದ ಕ್ರೂರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.

ಯತ್ ತಾದೃಶಂ ಚಾರುರವಂ ಕ್ರೌಞ್ಚಂ ಹನ್ಯಾದಕಾರಣಾತ್ । ಶೋಚನ್ನೇವ ಪುನಃ ಕ್ರೌಞ್ಚೀಮುಪಶ್ಲೋಕಮಿಮಂ ಜಗೌ ॥೧-೨-

ಅಂತಹ ಸುಂದರ ಧ್ವನಿಯ ಕ್ರೌಂಚ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಂದಿರುವುದನ್ನು ಶೋಕದಿಂದ ನೆನೆಸುತ್ತಾ, ಅವನು ಪುನಃ ಆ ಹೆಣ್ಣು ಕ್ರೌಂಚಿಗಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹಾಡಿದನು.

ಪುನರನ್ತರ್ಗತಮನಾ ಭೂತ್ವಾ ಶೋಕಪರಾಯಣಃ । ತಮುವಾಚ ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪ್ರಹಸನ್ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಮ್ ॥೧-೨-

ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದು, ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನು ನಗುತ್ತಾ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು.

ಶ್ಲೋಕ ಏವಾಸ್ತ್ವಯಂ ಬದ್ಧೋ ನಾತ್ರ ಕಾರ್ಯಾ ವಿಚಾರಣಾ । ಮಚ್ಛನ್ದಾದೇವ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಪ್ರವೃತ್ತೇಯಂ ಸರಸ್ವತೀ ॥೧-೨-

ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಯೋಚನೆ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ, ಮಹರ್ಷೇ, ಈ ಸರಸ್ವತಿ ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಉದಯವಾಗಿದೆ.

ರಾಮಸ್ಯ ಚರಿತಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಕುರು ತ್ವಮೃಷಿಸತ್ತಮ । ಧರ್ಮಾತ್ಮನೋ ಭಗವತೋ ಲೋಕೇ ರಾಮಸ್ಯ ಧೀಮತಃ ॥೧-೨-

ಓ ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ, ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ರಾಮನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಲೋಕಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿಸು.

ವೃತ್ತಂ ಕಥಯ ಧೀರಸ್ಯ ಯಥಾ ತೇ ನಾರದಾಚ್ಛ್ರುತಮ್ । ರಹಸ್ಯಂ ಚ ಪ್ರಕಾಶಂ ಚ ಯದ್ ವೃತ್ತಂ ತಸ್ಯ ಧೀಮತಃ ॥೧-೨-

ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಅವನ ಕಥೆಯನ್ನು ನಾರದನಿಂದ ನೀನು ಕೇಳಿದಂತೆ ವಿವರಿಸು; ಅವನಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಗುಪ್ತವಾದ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗವಾದ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನೂ ಹೇಳು.

ರಾಮಸ್ಯ ಸಹಸೌಮಿತ್ರೇ ರಾಕ್ಷಸಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ । ವೈದೇಹ್ಯಾಶ್ಚೈವ ಯದ್ ವೃತ್ತಂ ಪ್ರಕಾಶಂ ಯದಿ ವಾ ರಹಃ ॥೧-೨-

ರಾಮನಿಗೆ, ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ, ವೈದೇಹಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳು — ಬಹಿರಂಗವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಗುಪ್ತವಾಗಿರಲಿ —

ತಚ್ಚಾಪ್ಯವಿದಿತಂ ಸರ್ವಂ ವಿದಿತಂ ತೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ । ನ ತೇ ವಾಗನೃತಾ ಕಾವ್ಯೇ ಕಾಚಿದತ್ರ ಭವಿಷ್ಯತಿ ॥೧-೨-

ಅದರಲ್ಲಿಯೆನನ್ನೂ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸುಳ್ಳು ಇರದು.

ಕುರು ರಾಮಕಥಾಂ ಪುಣ್ಯಾಂ ಶ್ಲೋಕಬದ್ಧಾಂ ಮನೋರಮಾಮ್ । ಯಾವತ್ ಸ್ಥಾಸ್ಯನ್ತಿ ಗಿರಯಃ ಸರಿತಶ್ಚ ಮಹೀತಲೇ ॥೧-೨-

ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಗೆ, ನೀನು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದ ಪವಿತ್ರವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸು.

ತಾವದ್ ರಾಮಾಯಣಕಥಾ ಲೋಕೇಷು ಪ್ರಚರಿಷ್ಯತಿ । ಯಾವದ್ ರಾಮಸ್ಯ ಚ ಕಥಾ ತ್ವತ್ಕೃತಾ ಪ್ರಚರಿಷ್ಯತಿ ॥೧-೨-

ನೀನು ರಚಿಸಿದ ರಾಮನ ಕಥೆ ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಅಷ್ಟುಕಾಲ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

ತಾವದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ತ್ವಂ ಮಲ್ಲೋಕೇಷು ನಿವತ್ಸ್ಯಸಿ । ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತತ್ರೈವಾನ್ತರಧೀಯತ । ತತಃ ಸಶಿಷ್ಯೋ ಭಗವಾನ್ ರ್ಮುನಿರ್ವಿಸ್ಮಯಮಾಯಯೌ ॥೧-೨-

ಅಷ್ಟುವರೆಗೆ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ನೀನು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಭಗವಂತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದೃಶ್ಯನಾದನು. ನಂತರ ಮಹರ್ಷಿಯು ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು.

ತಸ್ಯ ಶಿಷ್ಯಾಸ್ತತಃ ಸರ್ವೇ ಜಗುಃ ಶ್ಲೋಕಮಿಮಂ ಪುನಃ । ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಃ ಪ್ರಾಹುಶ್ಚ ಭೃಶವಿಸ್ಮಿತಾಃ ॥೧-೨-

ನಂತರ ಅವನ ಎಲ್ಲಾ ಶಿಷ್ಯರು ಆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹಾಡಿದರು; ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮತ್ತು ಆಘಾತದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರು.

ಸಮಾಕ್ಷರೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ಯಃ ಪಾದೈರ್ಗೀತೋ ಮಹರ್ಷಿಣಾ । ಸೋಽನುವ್ಯಾಹರಣಾದ್ ಭೂಯಃ ಶೋಕಃ ಶ್ಲೋಕತ್ವಮಾಗತಃ ॥೧-೨-

ಮಹರ್ಷಿಯು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಹಾಡಿದ ಆ ಶ್ಲೋಕವು, ಪುನಃ ಪುನಃ ಪಠಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಶೋಕವು ಶ್ಲೋಕವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು.

ತಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿರಿಯಂ ಜಾತಾ ವಾಲ್ಮೀಕೇರ್ಭಾವಿತಾತ್ಮನಃ । ಕೃತ್ಸ್ನಂ ರಾಮಾಯಣಂ ಕಾವ್ಯಮೀದೃಶೈಃ ಕರವಾಣ್ಯಹಮ್ ॥೧-೨-

ಪವಿತ್ರ ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿದ್ದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಉಂಟಾಯಿತು: 'ನಾನು ಇಂತಹ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ರಚಿಸಬೇಕು.'

ಉದಾರವೃತ್ತಾರ್ಥಪದೈರ್ಮನೋರಮೈ- ::ಸ್ತದಾಸ್ಯ ರಾಮಸ್ಯ ಚಕಾರ ಕೀರ್ತಿಮಾನ್ । ಸಮಾಕ್ಷರೈಃ ಶ್ಲೋಕಶತೈರ್ಯಶಸ್ವಿನೋ ::ಯಶಸ್ಕರಂ ಕಾವ್ಯಮುದಾರದರ್ಶನಃ ॥೧-೨-

ಉನ್ನತವಾದ ವಿಷಯ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಪದಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಂತೆ, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು; ಸಮಾನ ಅಕ್ಷರಗಳ ಶತಾರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ, ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಮಹರ್ಷಿಯು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು.

ತದುಪಗತಸಮಾಸಸಂಧಿಯೋಗಂ ::ಸಮಮಧುರೋಪನತಾರ್ಥವಾಕ್ಯಬದ್ಧಮ್ । ರಘುವರಕರಿತಂ ಮುನಿಪ್ರಣೀತಂ ::ದಶಶಿರಸಶ್ಕ ವಧಂ ನಿಶಾಮಯಧ್ವಮ್ ॥೧-೨-

ಸರಿಯಾದ ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ಸಮಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮಧುರವಾದ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ, ರಘುವಂಶದ ರಾಮನ ಕಥೆಯನ್ನು, ಮಹರ್ಷಿಯು ರಚಿಸಿದ, ದಶಮುಖನ ವಧೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.

thumb|ತೃತೀಯಃ ಸರ್ಗಃ ಶ್ರೂಯತಾಮ್|center ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿಯರಾಮಾಯಣೇ ಬಾಲಕಾಣ್ಡೇ ತೃತೀಯಃ ಸರ್ಗಃ ॥೧-

ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕಿರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸರ್ಗವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.

ಶ್ರುತ್ವಾ ವಸ್ತು ಸಮಗ್ರಂ ತದ್ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತಂ ಹಿತಮ್ । ವ್ಯಕ್ತಮನ್ವೇಷತೇ ಭೂಯೋ ಯದ್ ವೃತ್ತಂ ತಸ್ಯ ಧೀಮತಃ ॥೧-೩-

ಅವನು ಆ ಧೀಮಂತನಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಹಿತಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಏನು ಸಂಭವಿಸಿತೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ.

ಉಪಸ್ಪೃಶ್ಯೋದಕಂ ಸಮ್ಯಙ್ಮುನಿಃ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಕೃತಾಞ್ಜಲಿಃ । ಪ್ರಾಚೀನಾಗ್ರೇಷು ದರ್ಭೇಷು ಧರ್ಮೇಣಾನ್ವೇಷತೇ ಗತಿಮ್ ॥೧-೩-

ಮುನಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಧರ್ಮದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಗತಿಯನ್ನನುಸಂಧಾನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹಸಿತಂ ಭಾಷಿತಂ ಚೈವ ಗತಿರ್ಯಾವಚ್ಚ ಚೇಷ್ಟಿತಮ್ । ತತ್ ಸರ್ವಂ ಧರ್ಮವೀರ್ಯೇಣ ಯಥಾವತ್ ಸಂಪ್ರಪಶ್ಯತಿ ॥೧-೩-

ಅವನ ನಗು, ಮಾತು, ನಡೆ, ಎಲ್ಲ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಸರಿಯಾಗಿ ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ತ್ರೀತೃತೀಯೇನ ಚ ತಥಾ ಯತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಚರತಾ ವನೇ । ಸತ್ಯಸನ್ಧೇನ ರಾಮೇಣ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಚಾನ್ವವೈಕ್ಷತ ॥೧-೩-

ಹಾಗೆಯೇ, ಸತ್ಯವಂತ ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕೂಡ ಅವನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಾನೆ.

ತತಃ ಪಶ್ಯತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಯೋಗಮಾಸ್ಥಿತಃ । ಪುರಾ ಯತ್ ತತ್ರ ನಿರ್ವೃತ್ತಂ ಪಾಣಾವಾಮಲಕಂ ಯಥಾ ॥೧-೩-

ನಂತರ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು, ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಮಲಕ ಹಣ್ಣು ಹಿಡಿದಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.