तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ। मेघाविव महाशब्दैस्तर्जमानौ परस्परम्
वे दोनों वानर, जो जंगल में रहते थे, खून से लथपथ होकर बादलों की तरह गरजते हुए एक-दूसरे से भिड़ रहे थे।
हीयमानमथापश्यत् सुग्रीवं वानरेश्वरम्। प्रेक्षमाणं दिशश्चैव राघवः स मुहुर्मुहुः
तब राम ने देखा कि वानरों के राजा सुग्रीव कमज़ोर पड़ रहे हैं और बार-बार चारों दिशाओं में देख रहे हैं।
ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम्। स शरं वीक्षते वीरो वालिनो वधकांक्षया
इसके बाद तेजस्वी राम ने संकट में पड़े वानरराज को देखकर, वालि के वध की इच्छा से अपने बाण की ओर देखा।
ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम्। पूरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः
तब राम ने सर्प के समान तीखा बाण धनुष पर चढ़ाया और उसे पूरी तरह खींचा, जैसे मृत्यु कालचक्र को घुमा रही हो।
तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः। प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः
उसकी प्रत्यंचा की गूंज से पक्षियों के राजा और हिरण डरकर ऐसे भागे जैसे युग के अंत में सब व्याकुल हो जाते हैं।
मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसंनिभः। राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः
राम के छोड़े हुए, वज्र की गड़गड़ाहट और बिजली की चमक जैसे तेज बाण ने वालि के वक्ष में जाकर प्रहार किया।
ततस्तेन महातेजा वीर्ययुक्तः कपीश्वरः। वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले
उस महाबली बाण के वेग से आहत होकर, तेजस्वी वानरराज वालि तेजी से धरती पर गिर पड़ा।
इन्द्रध्वज इवोद्धूतः पौर्णमास्यां महीतले। आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः। बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली चार्तस्वरः शनैः
पूरिमा की रात में जैसे इन्द्रध्वज गिर जाता है, वैसे ही आश्विन महीने के समय अपनी शोभा खोकर, चेतना रहित, गले में रुलाई अटकी हुई, वालि धीरे-धीरे करुण स्वर में बोल उठा।
नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभूषितम्। ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं सधूममग्निं मुखतो यथा हरः
पुरुषों में श्रेष्ठ ने, जैसे काल के अंत में संहार करने वाला होता है, वैसे ही सोने-चाँदी से सजे हुए, प्रज्वलित और शत्रु को नष्ट करने वाले श्रेष्ठ बाण को छोड़ा, जो धुएँ और अग्नि के साथ शिव के मुख से निकलने वाली ज्वाला जैसा था।
अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः। विचेतनो वासवसूनुराहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत् क्षितिं गतः
फिर, रक्त की धाराओं में भीगा हुआ, जैसे हवा से हिलता हुआ पुष्पित अशोक वृक्ष, इंद्रपुत्र वाली युद्ध में चेतना खोकर, इंद्रध्वज के गिरने की तरह भूमि पर गिर पड़ा।
thumb|सप्तदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥४-
अब श्रीमद्वाल्मीकि रामायण के किष्किन्धा काण्ड का सत्रहवाँ सर्ग सुनिए।
ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः। पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः
तब रण में कठोर वानरराज वाली, राम के बाण से आहत होकर, अचानक वैसे ही गिर पड़ा जैसे कोई पेड़ काट दिया जाए।
स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः। अपतद् देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः
वह जलते हुए सोने के आभूषणों से सजा हुआ, अपने सभी अंग फैलाए, इंद्र के उज्ज्वल ध्वज की तरह भूमि पर गिर पड़ा।
अस्मिन् निपतिते भूमौ हर्यृक्षाणां गणेश्वरे। नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत मेदिनी
जब वानर और भालुओं के स्वामी वह धरती पर गिरा, तब यह धरती ऐसे फीकी हो गई जैसे चाँद रहित आकाश।
भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः। न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः
उस महात्मा का शरीर भूमि पर गिरने के बाद भी न उसकी शोभा गई, न प्राण, न तेज, न पराक्रम।
शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता। दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा
इंद्र द्वारा दी गई रत्नजड़ित स्वर्णमाला ने उस वानरश्रेष्ठ के प्राण, तेज और शोभा को सुरक्षित रखा।
स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः। संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत्
उस स्वर्णमाला से विभूषित वह वीर वानरराज संध्या के समय बादल के किनारे जैसा सुशोभित हो रहा था।
तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः। त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते
उसकी माला, उसका शरीर और जो बाण उसकी नाड़ी में लगा था—ये तीनों ही उसके गिरने पर भी शोभा दे रहे थे।
तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम्। रामबाणासनक्षिप्तमावहत् परमां गतिम्
राम के धनुष से छोड़ा गया वह अस्त्र, जो वीरों के लिए स्वर्ग का मार्ग खोलता है, उसे परम गति तक पहुँचा गया।
तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम्। ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकादिह च्युतम्
वह युद्ध में इस प्रकार गिरा जैसे बुझी हुई अग्नि, या पुण्य के अंत में देवलोक से गिरे हुए ययाति।
आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम्। महेन्द्रमिव दुर्धर्षमुपेन्द्रमिव दुःसहम्
जैसे काल के अंत में सूर्य पृथ्वी पर गिरता है, जैसे बलशाली इंद्र अथवा सहन करने में कठिन उपेन्द्र—वैसे ही वह गिरा।
महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम्। व्यूढोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम्
इंद्रपुत्र, स्वर्णमाला से विभूषित, चौड़ी छाती, विशाल भुजाएँ, तेजस्वी मुख और सिंह जैसे नेत्रों वाला वाली भूमि पर गिरा पड़ा था।
लक्ष्मणानुचरो रामो ददर्शोपससर्प च। तं तथा पतितं वीरं गतार्चिषमिवानलम्
लक्ष्मण के साथ राम ने उस गिरे हुए वीर को देखा और उसके पास पहुँचे, जो बुझी हुई अग्नि के समान था।
बहुमान्य च तं वीरं वीक्षमाणं शनैरिव। उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
उस सम्मानित वीर को देखते हुए, दोनों पराक्रमी भाई राम और लक्ष्मण धीरे-धीरे उसके पास पहुँचे।
तं दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम्। अब्रवीत् परुषं वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्
राघव राम और बलशाली लक्ष्मण को देखकर, वाली ने कठोर परंतु विनम्र और धर्मयुक्त वचन कहे।
स भूमावल्पतेजोऽसुर्निहतो नष्टचेतनः। अर्थसंहितया वाचा गर्वितं रणगर्वितम्
भूमि पर पड़ा, तेजहीन और चेतना खोया हुआ वह, जैसे मारा गया असुर, युद्ध का गर्व लिए, अर्थयुक्त वाणी में गर्व से बोला।
त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रियदर्शनः। पराङ्मुखवधं कृत्वा कोऽत्र प्राप्तस्त्वया गुणः। यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः
तुम मनुष्यों के राजा के प्रसिद्ध और सुंदर पुत्र हो। लेकिन पीठ दिखाकर भागते हुए को मारकर तुम्हें कौन सा गुण मिला? मैं तो युद्ध में क्रोधित होकर तुम्हारे कारण मारा गया हूँ।
सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः। इत्येतत् सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि
दया से भरे, बड़े उत्साही, वचन निभाने वाले और दृढ़ संकल्प वाले—ऐसी तुम्हारी कीर्ति सब प्राणी इस धरती पर कहते हैं।
दमः शमः क्षमा धर्मो धृतिः सत्यं पराक्रमः। पार्थिवानां गुणा राजन् दण्डश्चाप्यपकारिषु
संयम, शांति, सहनशीलता, धर्म, धैर्य, सत्य और वीरता—राजाओं के यही गुण हैं, राजन, और दुष्टों को दंड देना भी।
तान् गुणान् सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव। तारया प्रतिषिद्धः सन् सुग्रीवेण समागतः
इन गुणों और तुम्हारे श्रेष्ठ कुल को ध्यान में रखते हुए, जब तारा ने मुझे रोका, तब भी मैं सुग्रीव से मिलने आया।