विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत। स च तां रामदयितां पश्यन् मायामयो मृगः
आश्चर्य से उसकी आँखें फैल गईं, वह स्नेह से उसे देखती रही। और वह मायावी हिरण भी राम की प्रिय सीता को निहारता रहा।
विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद् वनम्। अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम्। विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा
वह वहाँ घूमता रहा, मानो उस वन को प्रकाश से भर दे। पहले कभी न देखा गया, अनेक रत्नों से सजे उस हिरण को देखकर जनकनंदिनी सीता अत्यंत आश्चर्यचकित हो गई।
thumb|त्रिचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥३-
अब आप श्रीमान वाल्मीकि रामायण के अरण्यकाण्ड का तैंतालीसवाँ सर्ग सुनिए।
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती। हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्
सुंदर कटि वाली सीता फूल चुनते हुए, सोने और चाँदी के रंग से चमकते उसके दोनों पार्श्वों को देख रही थी।
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी। भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम्
आनंदित और निर्दोष अंगों वाली, स्वर्ण जैसी दमकती सीता, अपने पति और शस्त्रधारी लक्ष्मण को पुकारने लगी।
आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते। आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज
बार-बार पुकारती हुई, वह उस हिरण को ध्यान से देखती रही— 'आइए, आइए जल्दी, आर्यपुत्र, अपने छोटे भाई के साथ!'
तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम्
वैदेही के बुलाने पर नरशार्दूल राम और लक्ष्मण उस स्थान को देखते हुए, उस हिरण को देख लेते हैं।
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्
उसे देखकर लक्ष्मण को संदेह हुआ और उसने कहा— 'मैं समझता हूँ यह हिरण वही राक्षस मारीच है।'
चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने। अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा
'वन में शिकार करते हुए, इस पापी मायावी के कारण, हे राम, कामरूपी इस राक्षस ने कई राजाओं का वध किया है।'
अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम्। भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्
'यह मायावी की माया है, इसने हिरण का रूप बनाया है। हे पुरुषों में श्रेष्ठ, यह गंधर्वों के नगर के समान चमक रहा है।'
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव। जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः
राघव, ऐसा रत्नों से सजा हुआ हिरन इस धरती पर कहीं नहीं होता; हे पृथ्वीपति, यह सब माया ही है, इसमें कोई संदेह नहीं।
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता। उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना
ऐसा कहते हुए काकुत्स्थ को बीच में रोककर, निर्मल मुस्कान वाली सीता, जो हर्षित और छल से मोहित थी, उत्तर देने लगी।
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः। आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति
आर्यपुत्र, यह मनमोहक हिरन मेरा मन हर लेता है; हे महाबाहु, इसे हमारे लिए ले आइए, यह हमारे खेलने के काम आएगा।
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः। मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा
हमारे इस आश्रम में बहुत से पुण्यदर्शी हिरन, चमर और सृमर आदि झुंड में घूमते रहते हैं।
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा। विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः
यहाँ भालू, चीतल के झुंड, वानर और किन्नर भी, हे महाबाहु, सुंदर रूप और महान बल वाले विचरण करते हैं।
न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया। तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः
राजन, मैंने आज तक ऐसा कोई हिरन नहीं देखा, जो तेज, सहनशीलता और चमक में इस श्रेष्ठ हिरन जैसा हो।
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः। द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः
इसके रंग-बिरंगे अद्भुत शरीर के कारण, यह मेरे सामने रत्न के समान है, वन को उज्ज्वल करता हुआ, शांत चाँद की तरह शोभा पा रहा है।
अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना। मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे
क्या रूप है, क्या शोभा है! इसकी आवाज़ और आभा भी सुंदर है; यह विचित्र रंगों वाला अद्भुत हिरन मेरा मन जैसे चुरा लेता है।
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन् नेव मृगस्तव। आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति
यदि यह हिरन तुम्हारे हाथ जीवित आ जाए, तो यह सचमुच आश्चर्यजनक होगा और सबको हैरान कर देगा।
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः। अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति
जब हमारा वनवास पूरा हो जाएगा और हम फिर राज्य में लौटेंगे, तब यह हिरन हमारे महल की शोभा बढ़ाएगा।
भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो। मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति
भरत, मेरे सास-ससुर और मेरे लिए भी, प्रभो, यह दिव्य हिरन का रूप सबको चकित कर देगा।
जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः। अजिनं नरशार्दूल रुचिरं तु भविष्यति
यदि यह श्रेष्ठ हिरन तुम्हारे हाथ जीवित आ जाए, नरशार्दूल, तो इसकी सुंदर खाल तुम्हारे पास होगी।
निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि। शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम्
अगर यह प्राणी मारा जाए, तो मैं चाहती हूँ कि इसकी सोने जैसी खाल को घास की चटाई पर बिछाकर पूजा करूँ।
कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम्। वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम
यह इच्छा स्त्रियों के लिए उचित नहीं मानी जाती, यह कुछ कठोर है; फिर भी इस प्राणी के रूप ने मुझे चकित कर दिया है।
तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा। तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा
इसके सुनहरे रोम, सुंदर रत्नजड़ित सींग, नवयुवक सूर्य जैसी आभा और तारों की चमक—
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम्। इति सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम्
सीता के वचन सुनकर और वह अद्भुत हिरन देखकर, राघव का मन भी आश्चर्य से भर गया।
लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः। उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः
उसके रूप से मोहित होकर और सीता द्वारा प्रेरित होकर, राघव आनंदित होकर अपने भाई लक्ष्मण से बोले।
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहामुल्लसितामिमाम्। रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति
लक्ष्मण, देखो, वैदेही की यह प्रबल इच्छा; इसके अनुपम सौंदर्य के कारण, यह हिरन आज यहाँ नहीं रहेगा।
न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित् समो मृगः
हे सुमित्रानन्दन, नन्दनवन में, न चित्ररथ के उपवन में, और न ही इस धरती पर कहीं भी, ऐसा कोई हिरन है जो इसके समान हो।
प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः। शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः
इसके शरीर पर उल्टी-सीधी दिशा में सुंदर रोम की कतारें हैं, जो तरह-तरह के सोने जैसे बिंदुओं से सजी हुई चमक रही हैं।