राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः। रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम्
उस महान हिरण की पीठ कमल के फूल जैसी सुंदर थी; वह राम के आश्रम के पास बड़े आराम से घूमता रहा।
पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः। गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते
वह श्रेष्ठ हिरण कभी दूर चला जाता, फिर लौट आता और इधर-उधर घूमता रहता; कभी-कभी थोड़ी देर के लिए तेज़ी से जाता, फिर फिर से वापस आ जाता।
विक्रीडंश्च क्वचिद् भूमौ पुनरेव निषीदति। आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति
कभी वह ज़मीन पर खेलता, फिर वहीं बैठ जाता। आश्रम के द्वार के पास आकर, हिरणों के झुंडों के बीच घूमता रहता।
मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते। सीतादर्शनमाकांक्षन् राक्षसो मृगतां गतः
हिरणों के झुंड उसके पीछे-पीछे चलते हैं, फिर वह लौट आता है। वह राक्षस, जो हिरण का रूप धारण किए है, सीता की एक झलक पाने को तरसता है।
परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन्। समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः
वह चारों ओर घूम-घूम कर सुंदर आकृतियाँ बनाता है, और उसके साथ-साथ जंगल में रहने वाले सभी अन्य हिरण उसे देख रहे हैं।
उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश। राक्षसः सोऽपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः
हिरण उसके पास आकर उसे सूंघते हैं, फिर दसों दिशाओं में भाग जाते हैं। लेकिन वह राक्षस, जो शिकार में आनंद लेता है, उन जंगली हिरणों के बीच ही रहता है।
प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन्। तस्मिन् नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना
अपने असली रूप को छुपाने के लिए वह उन्हें छूता तो है, पर खाता नहीं। उसी समय सुंदर नेत्रों वाली वैदेही—
कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत। कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा
फूल चुनने में मग्न, वह मदिरा-सी आँखों वाली सीता कर्णिकार, अशोक और आम के पेड़ों के पास घूम रही थी।
कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना। अनर्हा वनवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम्
फूल बटोरती हुई, सुंदर मुख वाली सीता वनवास के योग्य न होते हुए भी, उस रत्नों जैसे हिरण को देखती है।
मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना। तं वै रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम्
सर्वोत्तम नारी ने उस हिरण को देखा, जिसके अंग मोती और मणियों से सजे थे, जिसके दाँत और होंठ चमकदार थे, और शरीर पर चाँदी जैसे बाल थे।
विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत। स च तां रामदयितां पश्यन् मायामयो मृगः
आश्चर्य से उसकी आँखें फैल गईं, वह स्नेह से उसे देखती रही। और वह मायावी हिरण भी राम की प्रिय सीता को निहारता रहा।
विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद् वनम्। अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम्। विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा
वह वहाँ घूमता रहा, मानो उस वन को प्रकाश से भर दे। पहले कभी न देखा गया, अनेक रत्नों से सजे उस हिरण को देखकर जनकनंदिनी सीता अत्यंत आश्चर्यचकित हो गई।
thumb|त्रिचत्वारिंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥३-
अब आप श्रीमान वाल्मीकि रामायण के अरण्यकाण्ड का तैंतालीसवाँ सर्ग सुनिए।
सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती। हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्
सुंदर कटि वाली सीता फूल चुनते हुए, सोने और चाँदी के रंग से चमकते उसके दोनों पार्श्वों को देख रही थी।
प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी। भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम्
आनंदित और निर्दोष अंगों वाली, स्वर्ण जैसी दमकती सीता, अपने पति और शस्त्रधारी लक्ष्मण को पुकारने लगी।
आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते। आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज
बार-बार पुकारती हुई, वह उस हिरण को ध्यान से देखती रही— 'आइए, आइए जल्दी, आर्यपुत्र, अपने छोटे भाई के साथ!'
तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम्
वैदेही के बुलाने पर नरशार्दूल राम और लक्ष्मण उस स्थान को देखते हुए, उस हिरण को देख लेते हैं।
शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्। तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्
उसे देखकर लक्ष्मण को संदेह हुआ और उसने कहा— 'मैं समझता हूँ यह हिरण वही राक्षस मारीच है।'
चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने। अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा
'वन में शिकार करते हुए, इस पापी मायावी के कारण, हे राम, कामरूपी इस राक्षस ने कई राजाओं का वध किया है।'
अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम्। भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्
'यह मायावी की माया है, इसने हिरण का रूप बनाया है। हे पुरुषों में श्रेष्ठ, यह गंधर्वों के नगर के समान चमक रहा है।'
मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव। जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः
राघव, ऐसा रत्नों से सजा हुआ हिरन इस धरती पर कहीं नहीं होता; हे पृथ्वीपति, यह सब माया ही है, इसमें कोई संदेह नहीं।
एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता। उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना
ऐसा कहते हुए काकुत्स्थ को बीच में रोककर, निर्मल मुस्कान वाली सीता, जो हर्षित और छल से मोहित थी, उत्तर देने लगी।
आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः। आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति
आर्यपुत्र, यह मनमोहक हिरन मेरा मन हर लेता है; हे महाबाहु, इसे हमारे लिए ले आइए, यह हमारे खेलने के काम आएगा।
इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः। मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा
हमारे इस आश्रम में बहुत से पुण्यदर्शी हिरन, चमर और सृमर आदि झुंड में घूमते रहते हैं।
ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा। विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः
यहाँ भालू, चीतल के झुंड, वानर और किन्नर भी, हे महाबाहु, सुंदर रूप और महान बल वाले विचरण करते हैं।
न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया। तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः
राजन, मैंने आज तक ऐसा कोई हिरन नहीं देखा, जो तेज, सहनशीलता और चमक में इस श्रेष्ठ हिरन जैसा हो।
नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः। द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः
इसके रंग-बिरंगे अद्भुत शरीर के कारण, यह मेरे सामने रत्न के समान है, वन को उज्ज्वल करता हुआ, शांत चाँद की तरह शोभा पा रहा है।
अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना। मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे
क्या रूप है, क्या शोभा है! इसकी आवाज़ और आभा भी सुंदर है; यह विचित्र रंगों वाला अद्भुत हिरन मेरा मन जैसे चुरा लेता है।
यदि ग्रहणमभ्येति जीवन् नेव मृगस्तव। आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति
यदि यह हिरन तुम्हारे हाथ जीवित आ जाए, तो यह सचमुच आश्चर्यजनक होगा और सबको हैरान कर देगा।
समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः। अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति
जब हमारा वनवास पूरा हो जाएगा और हम फिर राज्य में लौटेंगे, तब यह हिरन हमारे महल की शोभा बढ़ाएगा।