प्रीतो अस्मि ते महत् कर्म त्वया कृतम् इदम् प्रभो । प्रदेयो यन् निमित्तम् ते परिष्वंगो मया कृतः ॥३-१५-
हे प्रभु, तुमने जो यह महान कार्य किया है, उससे मैं बहुत प्रसन्न हूँ। इसी कारण मैंने तुम्हें गले लगाया है।
भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण । त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम ॥३-१५-
हे लक्ष्मण, जो दूसरों की भावना समझता है, उपकार मानता है और धर्म को जानता है—ऐसा पुत्र मेरे पिता को नहीं मिला।
एवम् लक्ष्मणम् उक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः । तस्मिन् देशे बहु फले न्यवसत् स सुखम् सुखी ॥३-१५-
ऐसा कहकर लक्ष्मण से, लक्ष्मीवर्धन राघव वहीं उस फलदार स्थान में सुखपूर्वक रहने लगे।
कंचित् कालम् स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च अन्वास्यमानो न्यवसत् स्वर्ग लोके यथा अमरः ॥३-१५-
कुछ समय तक वह धर्मात्मा सीता और लक्ष्मण के साथ वहाँ ऐसे सुख से रहे, जैसे स्वर्ग में देवता रहते हैं।
thumb|षोडशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः ॥३-
अब श्रीमद्वाल्मीकि रामायण के अरण्यकाण्ड का सोलहवाँ सर्ग सुनिए।
अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः। आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम्
इसके बाद रघुनन्दन जब पंचवटी की ओर जा रहे थे, तब उन्हें वहाँ एक विशालकाय, भयानक बल वाला गिद्ध मिला।
तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ। मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति
उसे वन में देखकर, राम और लक्ष्मण ने सोचा कि यह कोई राक्षस रूपी पक्षी है, और पूछने लगे—'आप कौन हैं?'
ततो मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव। उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः
तब उस गिद्ध ने मधुर और कोमल वाणी में, मानो प्रसन्न करने के लिए, कहा—'बेटा, मुझे अपने पिता का मित्र जानो।'
स तं पितृसखं मत्वा पूजयामास राघवः। स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च
राम ने उसे पिता का मित्र समझकर आदरपूर्वक सत्कार किया, फिर उसका कुल और नाम पूछा।
रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च। आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम्
राम के वचन सुनकर उस द्विज ने अपना वंश और उत्पत्ति, जो सब प्राणियों से जुड़ी थी, विस्तार से बताई।
पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन्। तान् मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव
हे महाबाहु, प्राचीन समय में जो प्रजापति हुए हैं, उन्हें मैं आरंभ से बताता हूँ, हे राघव, ध्यान से सुनो।
कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम्। शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान्
उनमें सबसे पहले कर्दम थे, फिर विकृत, उसके बाद शेष, फिर संश्रय और बलवान बहुपुत्र।
स्थाणुर्मरीचरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः। पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा
फिर स्थाणु, मरीचि, अत्रि और महान बलशाली क्रतु; पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेतस और पुलह भी।
दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव। कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः
हे राघव, फिर दक्ष, विवस्वान, अपरा और अरिष्टनेमि; और तेजस्वी कश्यप सबसे अंतिम थे।
प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति विश्रुताः। षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः
हे राम, प्रसिद्ध है कि प्रजापति दक्ष की साठ कन्याएँ थीं, जो अत्यन्त यशस्विनी और प्रसिद्ध थीं।
कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः। अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम्
कश्यप ने उनमें से आठ सुन्दर कटि वाली कन्याएँ स्वीकार कीं—अदिति, दिति, दनु और कालका।
ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि। तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत्
ताम्रा, क्रोधवशा, मनु और अनला भी; फिर कश्यप ने प्रसन्न होकर उन कन्याओं से फिर कहा।
पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत्समान्। अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च
तुम तीनों लोकों के स्वामी, मेरे समान पुत्रों को जन्म दोगी; अदिति, दिति और दनु ने इसी भावना से, हे राम, संकल्प किया।
कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन्। अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिंदम
कालका और अन्य सब भी मन से उत्पन्न हुए; अदिति से त्रैत्रिंश देवता जन्मे, हे शत्रुओं का दमन करने वाले।
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप। दितिस्त्वजनयत् पुत्रान् दैत्यांस्तात यशस्विनः
हे शत्रुओं को संतप्त करने वाले, आदित्य, वसु, रुद्र और अश्विन भी जन्मे; लेकिन दिति ने प्रसिद्ध दैत्य पुत्रों को जन्म दिया।
नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत। क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम्
नरक और कालक भी जन्मे, साथ ही कालका भी; क्रौंची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्रि और शुकी भी उत्पन्न हुईं।
ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः। उलूकाञ्जनयत् क्रौञ्ची भासी भासान् व्यजायत
ताम्रा ने ये पाँच कन्याएँ जन्मीं, जो संसार में प्रसिद्ध हैं; क्रौंची ने उल्लुओं को जन्म दिया, भासी ने बगुलों को जन्मा।
श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः। धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसाश्च सर्वशः
श्येनी ने बाज और बलवान गिद्धों को जन्मा; धृतराष्ट्रि ने हंस और तरह-तरह के कलहंसों को जन्म दिया।
चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी। शुकी नतां विजज्ञे तु नतायां विनता सुता
उस सुंदर ने चक्रवाक पक्षियों को भी जन्मा, हे शुभे; शुकी ने नता को जन्मा, और नता से विनता कन्या के रूप में उत्पन्न हुई।
दश क्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः। मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि
हे राम, क्रोध से उत्पन्न दस पुत्र भी उसके अपने शरीर से जन्मे; मृगी, मृगमंदा, हरी और भद्रमदा भी।
मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा। सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि
फिर मातंगी, शार्दूली, श्वेता और सुरभि भी; सभी शुभ लक्षणों से युक्त सुरसा और कद्रू भी उत्पन्न हुईं।
अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम। ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा
हे पुरुषों में श्रेष्ठ, मृगी की संतान सभी हिरण बने; मृगमंदा से भालू और सृमरा, चमरा से भी संतान हुई।
ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम्। तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः
इसके बाद भद्रमदा ने इरावती नाम की पुत्री को जन्मा; उसके पुत्र ऐरावत, महान हाथी और संसार के स्वामी बने।
हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः। गोलाङ्गूलाश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत् सुतान्
हरी से वानर और तपस्वी वानर उत्पन्न हुए; शार्दूली से पूंछ वाले लंगूर और बाघ पुत्र रूप में जन्मे।
मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ। दिशागजं तु काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम्
फिर, हे पुरुषों में श्रेष्ठ, मातंगी से हाथी उत्पन्न हुए; श्वेता ने दिशाओं के हाथी को जन्म दिया, हे काकुत्स्थ।