भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः। ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः
भयानक राक्षस, जो मनुष्य का मांस खाते हैं, दण्डकारण्य में रहने वाले मुनियों को खा जाते हैं।
अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः। मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम्
श्रेष्ठ द्विजों ने मुझसे कहा, 'हम आप पर भरोसा करते हैं।' उनके मुख से ये वचन सुनकर,
कृत्वा वचनशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम्। प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा तु ममातुला
उनकी बात ध्यान से सुनकर मैंने कहा, 'आप सब मुझ पर कृपा करें; मेरे मन में यह गहरी लज्जा है।'
यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः। किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ
जब ऐसे ब्राह्मण अतिथि रूप में मेरे पास आए, तो मैंने उनके सामने पूछा, 'मैं क्या करूँ?'
अर्दिताः स्म भृशं राम भवान् नस्तत्र रक्षतु। होमकाले तु सम्प्राप्ते पर्वकालेषु चानघ
हम बहुत दुःखी हैं, राम; आप वहाँ हमारी रक्षा करें। विशेषकर हवन के समय और पर्व के दिनों में, हे निष्पाप,
धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः। राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम्
बहुत ही भयानक और मांस खाने वाले राक्षस हमें बहुत सताते हैं। तप में लगे हुए तपस्वी राक्षसों के द्वारा पीड़ित होते हैं।
गतिं मृगयमाणानां भवान् नः परमा गतिः। कामं तपःप्रभावेण शक्ता हन्तुं निशाचरान्
हमारे लिए आप ही सबसे बड़ा सहारा हैं, जब हम मार्ग खोज रहे हैं। तप की शक्ति से हम रात्रि में घूमने वाले राक्षसों को नष्ट कर सकते हैं,
चिरार्जितं न चेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम्। बहुविघ्नं तपो नित्यं दुश्चरं चैव राघव
लेकिन हम अपना वर्षों से कमाया हुआ तप नष्ट करना नहीं चाहते। तप हमेशा अनेक विघ्नों से भरा और कठिन है, हे राघव।
तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः। तदर्द्यमानान् रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः
इसी कारण, राक्षसों द्वारा खाए जाते समय भी हम शाप नहीं देते। दण्डकारण्य में रहने वाले मुनि राक्षसों से बहुत पीड़ित हैं।
रक्ष नस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने। मया चैतद्वचः श्रुत्वा कात्स्न्र्येन परिपालनम्
आप अपने भाई के साथ हमारी रक्षा करें, क्योंकि वन में हम आपके ही आश्रित हैं। मुझसे यह सब सुनकर,
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे। संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम्
दण्डकारण्य के ऋषियों से किया गया वचन, हे जनकनन्दिनी, मैंने जो प्रतिज्ञा की है, उसे जीवित रहते मैं कभी नहीं तोड़ सकता।
मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा। अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम्
ऋषियों के साथ कभी भी अन्यथा व्यवहार न करना मेरा सदा प्रिय सत्य है। मैं अपने प्राण, या तुम्हें, सीते, लक्ष्मण सहित भी छोड़ सकता हूँ,
न तु प्रतिज्ञा संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः। तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम्
परन्तु प्रतिज्ञा करके, विशेषकर ब्राह्मणों से, मैं उसे नहीं छोड़ सकता। इसलिए मुझे ऋषियों की रक्षा अवश्य करनी है।
अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय कथं पुनः। मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः
हे वैदेही, चाहे वह बात कही भी न गई हो, मैं फिर से कैसे प्रतिज्ञा कर सकता हूँ? मेरे प्रति स्नेह और मित्रता से तुमने ये वचन कहे हैं।
परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते। सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने। सधर्मचारिणी मे त्वं प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
मैं तुमसे पूरी तरह संतुष्ट हूँ, सीते; क्योंकि जो योग्य नहीं होता, उसे उपदेश नहीं दिया जाता। यह तुम्हारे कुल के अनुरूप और शोभा देने वाला है, हे सुन्दरी। तुम मेरी धर्मपत्नी हो, और मेरे प्राणों से भी बढ़कर प्रिय हो।
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम्। रामो धनुष्मान् सह लक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि
ऐसा कहकर, महात्मा राम ने अपनी प्रिय सीता, मिथिला नरेश की पुत्री से, धनुष धारण कर, लक्ष्मण के साथ, सुंदर तपोवनों की ओर प्रस्थान किया।
thumb|एकादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः ॥३-
अब ग्यारहवाँ सर्ग सुनिए। श्रीमद्वाल्मीकि रामायण के अरण्यकाण्ड का ग्यारहवाँ सर्ग।
अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुशोभना। पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह
राम आगे-आगे चले, बीच में सुशोभित सीता थीं, और पीछे धनुषधारी लक्ष्मण चलते थे।
तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान् वनानि च। नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया
वे दोनों, सीता के साथ, तरह-तरह की पहाड़ियों, जंगलों और सुंदर नदियों को देखते हुए आगे बढ़े।
सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः। सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः
उन्होंने नदी के किनारे घूमते हुए सारस और चक्रवाक पक्षी देखे, और कमलों से भरे हुए, जलपक्षियों से भरे सरोवर भी देखे।
यूथबद्धांश्च पृषतान् मदोन्मत्तान् विषाणिनः। महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः
उन्होंने झुंड में घूमते हुए, मदमस्त और सींग वाले हिरण, भैंस, जंगली सूअर और पेड़ों के शत्रु हाथी भी देखे।
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे। ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायुतम्
जब वे लोग काफी दूर तक चल चुके और सूर्य अस्त होने लगा, तब उन्होंने मिलकर एक सुंदर, दस योजन चौड़ा तालाब देखा।
पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलंकृतम्। सारसैर्हंसकादम्बैः संकुलं जलजातिभिः
वह तालाब कमल और कुमुद से भरा था, हाथियों के झुंड से सजा हुआ था, और उसमें सारस, हंस, कादंब पक्षी तथा अनेक जलजीवों की भीड़ थी।
प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन् सरसि शुश्रुवे। गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते
उस स्वच्छ और सुंदर जल वाले सरोवर में गाने और वाद्ययंत्रों की ध्वनि सुनाई देती थी, पर वहाँ कोई दिखाई नहीं देता था।
ततः कौतूहलाद् रामो लक्ष्मणश्च महारथः। मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे
तब जिज्ञासा से भरकर राम और महाबली लक्ष्मण ने धर्मभृत नामक मुनि से पूछना आरंभ किया।
इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने। कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम्
हे महर्षि, यह अद्भुत बात सुनकर हम सबके मन में बड़ी जिज्ञासा जागी है; कृपया बताइए कि यह क्या है।
तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा। प्रभावं सरसः क्षिप्रमाख्यातुमुपचक्रमे
राघव द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर, धर्मनिष्ठ मुनि ने उस सरोवर की महिमा तुरंत बतानी शुरू की।
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः। दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाशये
वह महान मुनि माण्डकर्णि दस हज़ार वर्षों तक जलाशय में वायु का ही सेवन करते हुए कठोर तपस्या करते रहे।
ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः। अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः
तब अग्नि के नेतृत्व में सभी देवता घबरा गए और आपस में मिलकर विचार करने लगे।
अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः। इति संविग्नमनसः सर्वे तत्र दिवौकसः
यह मुनि हममें से किसी का स्थान चाहता है—ऐसा सोचकर सभी स्वर्गवासी देवता चिंतित हो उठे।