कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्। यथा प्रदीप्तं दुर्दर्शं गगने सूर्यमण्डलम्
कुश और छाल से घिरा, दिव्य तेज से युक्त वह स्थान ऐसे चमक रहा था जैसे आकाश में प्रज्वलित सूर्य का मण्डल।
शरण्यं सर्वभूतानां सुसम्मृष्टाजिरं सदा। मृगैर्बहुभिराकीर्णं पक्षिसंघैः समावृतम्
वह सब प्राणियों के लिए शरणस्थल था, जिसका आँगन सदा स्वच्छ रहता, जहाँ अनेक हिरण विचरते और पक्षियों के झुण्ड चारों ओर रहते।
पूजितं चोपनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः। विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैरजिनैः कुशैः
वह स्थान निरन्तर अप्सराओं के समूहों द्वारा पूजित और उनके नृत्य से शोभित रहता, जहाँ विशाल अग्निकुण्ड, समिधाएँ, पात्र, मृगचर्म और कुशा घास सुसज्जित थे।
समिद्भिस्तोयकलशैः फलमूलैश्च शोभितम्। आरण्यैश्च महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्वृतम्
वह समिधाओं, जलकलशों, फल-मूलों से शोभित था और वहाँ के महान् वनवृक्ष शुभ, मधुर फल से लदे रहते।
बलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मघोषनिनादितम्। पुष्पैश्चान्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपद्मया
वह पुण्य स्थान बलि और होम से पवित्र किया गया था, जहाँ वेदघोष गूँजता था, चारों ओर विविध पुष्प और कमलों से युक्त सरोवर था।
फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः। सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्युतम्
वहाँ फल-मूल खाने वाले, संयमी, छाल और कृष्णमृगचर्म धारण करने वाले, सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी तथा प्राचीन मुनि निवास करते थे।
पुण्यैश्च नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः। तद् ब्रह्मभवनप्रख्यं ब्रह्मघोषनिनादितम्
पवित्र आहार वाले श्रेष्ठ ऋषियों से वह स्थान शोभायमान था, वह ब्रह्मलोक के समान प्रतीत होता और वहाँ वेदघोष गूँजता रहता।
ब्रह्मविद्भिर्महाभागैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम्। तद् दृष्ट्वा राघवः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम्
विद्वान् और पुण्यशाली ब्राह्मणों से वह स्थान सुशोभित था; श्रीराम ने उस तपस्वियों के आश्रममण्डल को देखा।
अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद् धनुः। दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः
महान तेजस्वी महर्षि, जिनके पास दिव्य ज्ञान था, अपने भारी धनुष चढ़ाकर, राम को देखकर उनके पास आए।
अभिजग्मुस्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम्। ते तु सोममिवोद्यन्तं दृष्ट्वा वै धर्मचारिणम्
फिर वे प्रसन्न होकर यशस्विनी वैदेही का अभिवादन करने लगे; धर्मपरायण, उदित चंद्रमा के समान तेजस्वी राम को देखकर वे बहुत खुश हुए।
लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा तु वैदेहीं च यशस्विनीम्। मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णन् दृढव्रताः
लक्ष्मण और यशस्विनी वैदेही को देखकर, वे दृढ़ संकल्प वाले तपस्वी मंगलकामना करते हुए उनका स्वागत करने लगे।
रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषताम्। ददृशुर्विस्मिताकारा रामस्य वनवासिनः
वनवासी लोग आश्चर्यचकित होकर राम का रूप, उनका गठीला शरीर, उनकी शोभा, कोमलता और सुंदर वस्त्र देखते रह गए।
वैदेहीं लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिषैरिव। आश्चर्यभूतान् ददृशुः सर्वे ते वनवासिनः
वे सभी वनवासी वैदेही, लक्ष्मण और राम को विस्मय से, बिना पलक झपकाए, देखते रहे।
अत्रैनं हि महाभागाः सर्वभूतहिते रताः। अतिथिं पर्णशालायां राघवं संन्यवेशयन्
वहाँ वे बड़े भाग्यशाली, सबका भला चाहने वाले, राम को अपने पर्णकुटी में अतिथि के रूप में ले आए।
ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः। आजह्रुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः
फिर उन तेजस्वी तपस्वियों ने विधिपूर्वक राम का सत्कार किया और अग्नि के समान तेजस्वी वे धर्मनिष्ठ लोग उनके लिए जल ले आए।
मङ्गलानि प्रयुञ्जाना मुदा परमया युताः। मूलं पुष्पं फलं सर्वमाश्रमं च महात्मनः
वे अत्यंत प्रसन्नता के साथ मंगलकामना करते हुए, जड़, फूल, फल और आश्रम की सारी सामग्री उस महात्मा को अर्पित करने लगे।
निवेदयित्वा धर्मज्ञास्ते तु प्राञ्जलयोऽब्रुवन्। धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः
ये सब अर्पित करके, धर्म को जानने वाले वे तपस्वी हाथ जोड़कर बोले— 'आप धर्म के रक्षक और लोगों के शरणदाता, महान यशस्वी हैं—'
पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः। इन्द्रस्यैव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव
'राजा, जो दंडधारी और गुरु है, पूजनीय और मान्य है; जैसे इन्द्र का चौथा भाग, वैसे ही राघव प्रजा की रक्षा करता है।'
राजा तस्माद् वरान् भोगान् रम्यान् भुङ्क्ते नमस्कृतः। ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः। नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः
'इसलिए, पूजित राजा सुंदर सुख भोगता है; हम, जो आपके क्षेत्र में रहते हैं, आपकी रक्षा के पात्र हैं। नगर में हों या वन में, आप ही हमारे राजा और जनों के स्वामी हैं।'
न्यस्तदण्डा वयं राजञ्जितक्रोधा जितेन्द्रियाः। रक्षणीयास्त्वया शश्वद् गर्भभूतास्तपोधनाः
'हे राजन, हमने दंड छोड़ दिया है, क्रोध और इंद्रियों को जीत लिया है; तप के धन से सम्पन्न, गर्भस्थ शिशु के समान, हमें सदा आपकी रक्षा चाहिए।'
एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैरन्यैश्च राघवम्। वन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन्
ऐसा कहकर, उन्होंने फल, कंद, फूल और तरह-तरह के वन्य भोजन से राघव और लक्ष्मण का पूजन किया।
तथान्ये तापसाः सिद्धा रामं वैश्वानरोपमाः। न्यायवृत्ता यथान्यायं तर्पयामासुरीश्वरम्
इसी तरह अन्य सिद्ध तपस्वी, जो अग्नि के समान और न्यायप्रिय थे, उन्होंने भी उचित रीति से प्रभु राम को संतुष्ट किया।
thumb|द्वितीयः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे द्वितीयः सर्गः ॥३-
अब श्रीमद्वाल्मीकि रामायण के अरण्यकांड का दूसरा सर्ग सुनिए।
कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति। आमन्त्र्य स मुनीन् सर्वान् वनमेवान्वगाहत
अतिथि-सत्कार पाने के बाद, राम ने सभी मुनियों से विदा ली और सूर्योदय की ओर बढ़ते हुए वन में प्रवेश किया।
निष्कूजमानशकुनिं झिल्लिकागणनादितम्। लक्ष्मणानुचरो रामो वनमध्यं ददर्श ह
लक्ष्मण के साथ, राम ने उस वन के बीचोंबीच देखा, जहाँ पक्षी नहीं बोल रहे थे, पर झींगुरों की आवाज़ गूंज रही थी।
सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिन् घोरमृगायुते। ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम्
वहाँ, सीता के साथ ककुत्स्थ वंशज राम ने, भयानक पशुओं से घिरे, पर्वत शिखर के समान विशाल, डरावने और गर्जन करने वाले नरभक्षी को देखा।
गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विकटोदरम्। बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम्
उस राक्षस की आँखें गहरी थीं, मुँह बहुत बड़ा था, पेट फूला हुआ और भयानक था, उसका शरीर टेढ़ा-मेढ़ा, लंबा, विकृत और देखने में डरावना था।
वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम्। त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम्
उसने बाघ की खाल पहन रखी थी, जो चर्बी से भीगी और खून से सनी हुई थी। वह सब प्राणियों के लिए डर का कारण था, उसका मुँह ऐसा खुला था जैसे स्वयं यमराज सामने खड़े हों।
त्रीन् सिंहांश्चतुरो व्याघ्रान् द्वौ वृकौ पृषतान् दश। सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत्
तीन सिंह, चार बाघ, दो भेड़िए, दस चितकबरे हिरण और एक विशाल हाथी का सिर, जिस पर सींग लगे थे और चर्बी लगी हुई थी—
अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम्। स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम्
इन सबको उसने लोहे की कील में गाड़ रखा था और वह ज़ोर-ज़ोर से गरज रहा था। जब उसने राम, लक्ष्मण और मिथिला की सीता को देखा—