इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे द्वादशोत्तरशततम: सर्ग:
इस प्रकार आदि कवि वाल्मीकि द्वारा रचित पावन रामायण के श्रीमद् अयोध्या कांड का एक सौ बारहवाँ सर्ग समाप्त हुआ।
thumb|त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center तत: शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा । आरुरोह रथं हृष्ट: शत्रुघ्नेन समन्वित: ।। २.११३.
फिर भरत ने पादुकाएँ सिर पर रखीं और शत्रुघ्न के साथ प्रसन्न होकर रथ पर चढ़ गए।
वसिष्ऺठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रत: । अग्रत: प्रययु: सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिता: ।। २.११३.
वसिष्ठ, वामदेव, दृढ़व्रती जाबालि और सभी मंत्री, जो मंत्रणा से सम्मानित थे, सबसे आगे चल पड़े।
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा । प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् ।। २.११३.
वे सब पूर्व दिशा की ओर सुंदर मंदाकिनी नदी की ओर बढ़े और चित्रकूट पर्वत की परिक्रमा करते हुए आगे बढ़े।
पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च । प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा ।। २.११३.
रास्ते में भरत अपनी सेना के साथ चलते हुए, वहाँ के हज़ारों सुंदर खनिज और विविध दृश्य देखते रहे।
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा । आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाज: कृतालय: ।। २.११३.
चित्रकूट से कुछ ही दूर भरत ने वह आश्रम देखा, जहाँ महर्षि भरद्वाज निवास करते थे।
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् । अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे भरतस्तदा ।। २.११३.
बुद्धिमान भरत उस आश्रम में पहुँचे, रथ से उतरकर भरद्वाज के चरणों में प्रणाम किया।
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् । अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ।। २.११३.
तब प्रसन्न होकर भरद्वाज ने भरत से कहा— 'बेटा, क्या तुम्हारा कार्य पूरा हो गया? क्या तुम राम से मिल आए?'
एवमुक्त: स तु ततो भरद्वाजेन धीमता । प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो भ्रातृवत्सल: ।। २.११३.
बुद्धिमान भरद्वाज के इस प्रकार पूछने पर, भाई से प्रेम करने वाले भरत ने उन्हें उत्तर दिया—
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रम: । राघव: परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् ।। २.११३.
जब गुरु और मैंने बहुत अनुरोध किया, तब भी दृढ़ निश्चयी और प्रसन्नचित्त राघव ने वसिष्ठ से कहा—
पितु: प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वत: । चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम ।। २.११३.
'मैं अपने पिता की वही प्रतिज्ञा पूरी करूँगा, जैसी उन्होंने की थी। चौदह वर्षों तक, जैसा पिता ने वचन दिया था।'
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठ: प्रत्युवाच ह । वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत् ।। २.११३.
ऐसा कहने पर, अत्यंत बुद्धिमान वसिष्ठ ने वाक्य-कुशल राघव से श्रेष्ठ वचन कहे।
एते प्रयच्छ संहृष्ट: पादुके हेमभूषिते । अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ।। २.११३.
हे महाबुद्धिमान, इन सोने से सुसज्जित पादुकाओं को प्रसन्नता के साथ स्वीकार करो। ये अयोध्या की भलाई और सुरक्षा तुम्हारे हाथों में रखेंगी।
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघव: प्राङ्मुख: स्थित: । पादुके अधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ ।। २.११३.
वसिष्ठ जी के ऐसा कहने पर, राघव पूर्व दिशा की ओर मुख करके खड़े हुए, उन पादुकाओं पर चढ़े और उन्हें मेरे राज्य के लिए सौंप दिया।
निवृत्तो ऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना । अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ।। २.११३.
अब मैं महान आत्मा राम की आज्ञा से लौट रहा हूँ; ये शुभ पादुकाएँ लेकर अयोध्या जा रहा हूँ।
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मन: । भरद्वाज: शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम् ।। २.११३.
महात्मा भरत के ये शुभ वचन सुनकर, भरद्वाज मुनि ने उनसे और भी मंगलमय बातें कहीं।
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर । यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम् ।। २.११३.
हे पुरुषों में श्रेष्ठ, उत्तम आचरण वालों में अग्रणी, इसमें कोई आश्चर्य नहीं कि जैसे पानी नीचे की ओर स्वतः बहता है, वैसे ही सद्गुण तुममें स्वाभाविक रूप से बसे हैं।
अमृत: स महाबाहु: पिता दशरथस्तव । यस्य त्वमीदृश: पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सल: ।। २.११३.
तुम्हारे पिता दशरथ, जिनकी भुजाएँ बलशाली हैं, अमृत के समान हैं, क्योंकि उनके ऐसे धर्मज्ञ और धर्मप्रिय पुत्र तुम हो।
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलि: । आमतन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च ।। २.११३.
उस महात्मा ऋषि को प्रणाम कर, भरत ने उनके चरण पकड़कर विदा लेने के लिए हाथ जोड़कर निवेदन किया।
तत: प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुन:पुन: । भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभि: ।। २.११३.
फिर भरद्वाज मुनि की बार-बार परिक्रमा करके, श्रीमान भरत अपने मंत्रियों के साथ अयोध्या की ओर चल पड़े।
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमू: । पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी ।। २.११३.
रथों, बैलगाड़ियों, घोड़ों और हाथियों के साथ विशाल सेना फिर भरत के पीछे-पीछे लौट चली।
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् । ददृशुस्तां पुन: सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम् ।। २.११३.
फिर उन्होंने लहरों से सुसज्जित दिव्य यमुना नदी देखी, और सभी ने फिर से शुभ जल वाली गंगा नदी का दर्शन किया।
तां रम्यजलसम्पूर्णां सन्तीर्य सहबान्धव: । शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिक: ।। २.११३.
उस सुंदर जल से भरी नदी को अपने साथियों सहित पार करके, वे अपनी सेना के साथ रमणीय श्रृंगवेरपुर नगर में प्रविष्ट हुए।
शृङ्गिबेरपुराद्भूयस्त्वयोध्यां संददर्श ह ।। २.११३.
श्रृंगवेरपुर से उन्होंने फिर अयोध्या का दर्शन किया।
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् । भरतो दु:खसन्तप्त: सारथिं चेदमब्रवीत् ।। २.११३.
फिर जब भरत ने पिता और भाई से विहीन अयोध्या को देखा, तो वे दुःख से संतप्त होकर सारथी से बोले।
सारथे पश्य विध्वस्ता सायोध्या न प्रकाशते । निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा ।। २.११३.
सारथी, देखो! अयोध्या उजड़ गई है, अब वह चमकती नहीं; उसका रूप नहीं रहा, आनंद नहीं है, वह दुखी है और उसकी ध्वनि भी मंद पड़ गई है।
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदयोध्याकाण्डे त्रयोदशोत्तरशततम: सर्ग:
इस प्रकार आदि कवि वाल्मीकि द्वारा रचित श्रीरामायण के पावन अयोध्याकाण्ड का एक सौ तेरहवाँ सर्ग समाप्त हुआ।
thumb|चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः श्रूयताम्|center स्त्रिग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभु: । अयोध्यां भरत: क्षिप्रं प्रविवेश महायशा: ।। २.११४.
गंभीर और मधुर ध्वनि वाले रथ में सवार, महायशस्वी भरत शीघ्रता से अयोध्या में प्रविष्ट हुए।
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् । तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव ।। २.११४.
उन्होंने अयोध्या को देखा, जहाँ उल्लू और गिद्ध विचर रहे थे, हाथी और मनुष्य भरे हुए थे, और जो अंधकार से घिरी, उदास और रात के समान धुंधली हो गई थी।
राहुशत्रो: प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । ग्रहेणाभ्युत्थिते नैकां रोहिणीमिव पीडिताम् ।। २.११४.
जैसे राहु के उदय से रोहिणी तारा पीड़ित हो जाती है, वैसे ही उन्होंने अपनी प्रिय पत्नी को, जो तेजस्वी और शोभा से युक्त थी, शत्रु राहु के प्रभाव से व्याकुल देखा।