मदीयं नगरं यातु कार्यं हि महदुद्यतम् । तथेति राजा संश्रुत्य गमनं तस्य धीमतः ॥१-११-
'उसे मेरे नगर भेज दें, क्योंकि एक बड़ा कार्य सामने है।' राजा ने सहमति देकर बुद्धिमान को वहाँ जाने का वचन दिया।
उवाच वचनं विप्रं गच्छ त्वं सह भार्यया । ऋषिपुत्रः प्रतिश्रुत्य तथेत्याह नृपं तदा ॥१-११-
उन्होंने ब्राह्मण से कहा, 'तुम अपनी पत्नी के साथ जाओ।' ऋषिपुत्र ने वचन देकर राजा से कहा, 'ऐसा ही होगा।'
स नृपेणाभ्यनुज्ञातः प्रययौ सह भार्यया । तावन्योन्याञ्जलिं कृत्वा स्नेहात्संश्लिष्य चोरसा ॥१-११-
राजा की अनुमति पाकर वे अपनी पत्नी के साथ चल पड़े; दोनों ने स्नेहवश एक-दूसरे के प्रति हाथ जोड़कर गले लगाया।
ननन्दतुर्दशरथो रोमपादश्च वीर्यवान् । ततः सुहृदमापृच्छ्य प्रस्थितो रघुनन्दनः ॥१-११-
दशरथ और बलवान रोमपाद दोनों प्रसन्न हुए; फिर मित्र से विदा लेकर रघुवंश के नंदन चल पड़े।
पौरेषु प्रेषयामास दूतान् वै शीघ्रगामिनः । क्रियतां नगरं सर्वं क्षिप्रमेव स्वलंकृतम् ॥१-११-
उन्होंने नगरवासियों के बीच शीघ्र जाने वाले दूत भेजे, 'पूरा नगर जल्दी और सुंदरता से सजाया जाए।'
धूपितं सिक्तसम्मृष्टं पताकाभिरलंकृतम् । ततः प्रहृष्टाः पौरास्ते श्रुत्वा राजानमागतम् ॥१-११-
नगर को सुगंधित धूप से, जल से सींचकर, साफ करके और पताकाओं से सजाया जाए; फिर राजा के आगमन का समाचार सुनकर नगरवासी प्रसन्न हो उठे।
तथा चक्रुश्च तत् सर्वं राज्ञा यत् प्रेषितं तदा । ततः स्वलंकृतं राजा नगरं प्रविवेश ह ॥१-११-
राजा के आदेशानुसार सबने वैसा ही किया; फिर राजा ने सुंदर रूप से सजे नगर में प्रवेश किया।
शङ्खदुन्दुभिनिर्ह्रादैः पुरस्कृत्वा द्विजर्षभम् । ततः प्रमुदिताः सर्वे दृष्ट्वा वै नागरा द्विजम् ॥१-११-
शंख और नगाड़ों की गूंज के साथ, वे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ को आगे-आगे ले चले। फिर नगरवासियों ने जब उस ब्राह्मण को देखा, तो सभी बहुत प्रसन्न हो गए।
प्रवेश्यमानं सत्कृत्य नरेन्द्रेणेन्द्रकर्मणा । यथा दिवि सुरेन्द्रेण सहस्राक्षेण काश्यपम् ॥१-११-
राजा ने इंद्र के समान आदरपूर्वक उनका स्वागत किया, जैसे स्वर्ग में सहस्रनेत्र इंद्र कश्यप का सम्मान करता है।
अन्तःपुरं प्रवेश्यैनं पूजां कृत्वा तु शास्त्रतः । कृतकृत्यं तदात्मानं मेने तस्योपवाहनात् ॥१-११-
राजा ने उन्हें अंतःपुर में ले जाकर शास्त्रों के अनुसार पूजा की। तब उन्हें वहाँ लाने से अपने कर्तव्य की पूर्ति मान ली।
अन्तःपुराणि सर्वाणि शान्तां दृष्ट्वा तथागताम् । सह भर्त्रा विशालाक्षीं प्रीत्यानन्दमुपागमन् ॥१-११-
जब सब अंतःपुर शांत और सुव्यवस्थित दिखे, तो विशाल नेत्रों वाली रानी ने अपने पति के साथ मिलकर हर्ष और आनंद का अनुभव किया।
पूज्यमाना तु ताभिः सा राज्ञा चैव विशेषतः । उवास तत्र सुखिता कञ्चित् कालं सहद्विजा ॥१-११-
उन स्त्रियों और विशेष रूप से राजा द्वारा सम्मानित होकर, वह वहाँ ब्राह्मण के साथ कुछ समय तक सुखपूर्वक रहीं।
thumb|द्वादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥१-
अब श्रीमान वाल्मीकि रामायण के बालकांड का द्वादश सर्ग सुनिए।
ततः काले बहुतिथे कस्मिंश्चित् सुमनोहरे । वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत् ॥१-१२-
बहुत समय बीतने के बाद, एक सुंदर ऋतु में, जब वसंत आ गया, तब राजा के मन में यज्ञ करने की इच्छा हुई।
ततः प्रणम्य शिरसा तं विप्रं देववर्णिनम् । यज्ञाय वरयामास संतानार्थं कुलस्य च ॥१-१२-
फिर राजा ने उस तेजस्वी ब्राह्मण को सिर झुकाकर प्रणाम किया और संतान तथा वंश की वृद्धि के लिए यज्ञ करने का निवेदन किया।
तथेति च स राजानमुवाच वसुधाधिपम् । सम्भाराः सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥१-१२-
ब्राह्मण ने 'ऐसा ही हो' कहकर राजा से कहा, 'यज्ञ की सारी तैयारियाँ करो और घोड़े को छोड़ दो।'
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् । ततोऽब्रवीनृपो वाक्यं ब्राह्मणान् वेदपारगान् ॥१-१२-
'सरयू के उत्तर तट पर यज्ञ का स्थान बनाओ।' इसके बाद राजा ने वेदों में निपुण ब्राह्मणों से बात की।
सुमन्त्रावाहय क्षिप्रमृत्विजो ब्रह्मवादिनः । सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ॥१-१२-
'सुमंत्र, जल्दी से यज्ञ कराने वाले वेदज्ञ ब्राह्मणों को बुलाओ—सुइज्ञ, वामदेव, जाबालि और कश्यप को।'
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमाः । ततः सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः ॥१-१२-
'और कुलगुरु वशिष्ठ तथा अन्य श्रेष्ठ ब्राह्मणों को भी बुलाओ।' फिर सुमंत्र ने फुर्ती से जाकर उन्हें बुलाया।
समानयत् स तान् सर्वान् समस्तान् वेदपारगान् । तान् पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा ॥१-१२-
सुमंत्र ने उन सभी वेदपारंगत ब्राह्मणों को बुला लाया। तब धर्मात्मा राजा दशरथ ने उनका आदरपूर्वक सम्मान किया।
धर्मार्थसहितं युक्तं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् । मम तातप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम् ॥१-१२-
राजा ने धर्म और नीति के अनुसार कोमल वचन कहे, 'संतान के अभाव में मुझे सुख नहीं मिल रहा है।'
पुत्रार्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम । तदहं यष्टुमिच्छामि हयमेधेन कर्मणा ॥१-१२-
'संतान की कामना से मैं अश्वमेध यज्ञ करना चाहता हूँ, यही मेरा निश्चय है। इसलिए मैं अश्वमेध यज्ञ करना चाहता हूँ।'
ऋषिपुत्रप्रभावेण कामान् प्राप्स्यामि चाप्यहम् । ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् ॥१-१२-
'ऋषिपुत्र के प्रभाव से मुझे भी अपनी इच्छाएँ प्राप्त होंगी।' तब ब्राह्मणों ने उनके वचन की सराहना की, 'बहुत अच्छा कहा!'
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम् । ऋष्यशृङ्गपुरोगाश्च प्रत्यूचुर्नृपतिं तदा ॥१-१२-
वशिष्ठ आदि सभी ब्राह्मण और ऋष्यशृंग के नेतृत्व में अन्य ब्राह्मणों ने भी राजा के वचन का उत्तर दिया।
सर्वथा प्राप्यसे पुत्रांश्चतुरोऽमितविक्रमान् । यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ॥१-१२-
'तुम्हारी धर्मयुक्त इच्छा के कारण तुम्हें अवश्य ही चार अतुलनीय पराक्रमी पुत्र प्राप्त होंगे।'
ततः प्रीतोऽभवद् राजा श्रुत्वा तु द्विजभाषितम् । अमात्यानब्रवीद् राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम् ॥१-१२-
इसके बाद, जब राजा ने द्विजों की बात सुनी, तो वे बहुत प्रसन्न हुए। हर्ष से भरकर राजा ने अपने मंत्रियों से शुभ वचन कहे।
गुरूणां वचनाच्छीघ्रं सम्भाराः सम्भ्रियन्तु मे । समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् ॥१-१२-
गुरुओं के आदेश से मेरे लिए यज्ञ की सारी तैयारियाँ जल्दी पूरी की जाएँ। योग्य अधिकारी की देखरेख में और आचार्य के साथ घोड़ा भी छोड़ा जाए।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् । शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि ॥१-१२-
सरयू के उत्तर तट पर यज्ञ की भूमि तैयार की जाए। शांति की विधियाँ जैसे नियम हैं, वैसे ही पूरी की जाएँ।
शक्यः कर्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता । नापराधो भवेत् कष्टो यद्यस्मिन् क्रतुसत्तमे ॥१-१२-
यह यज्ञ तो धरती के सभी राजा कर सकते हैं। इस उत्तम यज्ञ में कोई बड़ी भूल न हो।
छिद्रं हि मृगयन्त्येते विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः । विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति ॥१-१२-
विद्वान ब्रह्मराक्षस तो यज्ञ में दोष ढूँढते रहते हैं। जो यज्ञ विधि के बिना होता है, उसका करता तुरंत नष्ट हो जाता है।