गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विजः अस्वस्थहृदयश्चासीद् दुःखाच्च परिवर्तते ॥१-१०-
जब वे सभी महिलाएँ चली गईं, तब कश्यपवंशी वह ब्राह्मणपुत्र बेचैन हो गया और दुःख के कारण इधर-उधर घूमने लगा।
ततोऽपरेद्युस्तं देशमाजगाम स वीर्यवान् विभाण्डकसुतः श्रीमान् मनसाचिन्तयन्मुहुः ॥१-१०-
अगले दिन वह वीर, विभाण्डक के तेजस्वी पुत्र, बार-बार मन ही मन सोचता हुआ, वहाँ उस स्थान पर पहुँचा।
मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलङ्कृताः दृष्ट्वैव च ततो विप्रमायान्तं हृष्टमानसाः ॥१-१०-
वहाँ उसने उन मनोहर, सुंदर-सजधज महिलाओं को देखा; और जैसे ही वे ऋषि को आते हुए देखती हैं, उनके मन हर्ष से भर उठे।
उपसृत्य ततः सर्वास्तास्तमूचुरिदं वचः एह्याश्रमपदं सौम्य अस्माकमिति चाब्रुवन् ॥१-१०-
तब वे सभी पास आकर उससे बोलीं, 'हे सौम्य, हमारे आश्रम में आओ,' ऐसा उन्होंने कहा।
चित्राण्यत्र बहूनि स्युर्मूलानि च फलानि च तत्राप्येष विशेषेण विधिर्हि भविता ध्रुवम् ॥१-१०-
यहाँ बहुत से सुंदर कंद-मूल और फल हैं; और निश्चय ही, यहाँ तुम्हारे लिए कोई विशेष भाग्य प्रकट होगा।
श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयङ्गमम् गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस्तदा स्त्रियः ॥१-१०-
उन सबके हृदयस्पर्शी वचन सुनकर उसने वहाँ जाने का निश्चय किया, और फिर वे स्त्रियाँ उसे साथ ले गईं।
तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन् महात्मनि ववर्ष सहसा देवो जगत् प्रह्लादयंस्तदा ॥१-१०-
जब वे महान आत्मा ब्राह्मण वहाँ ले जाए जा रहे थे, तभी देवताओं ने अचानक वर्षा की, जिससे सारा संसार प्रसन्न हो उठा।
वर्षेणैवागतं विप्रं तापसं स नराधिपः प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वः शिरसा च महीं गतः ॥१-१०-
उसी वर्षा के साथ वह तपस्वी ब्राह्मण वहाँ पहुँचा; राजा उसे迎ने गया और सिर झुकाकर भूमि को स्पर्श किया।
अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान्मा विप्रं मन्युराविशेत् ॥१-१०-
राजा ने पूरी श्रद्धा से उसे विधिपूर्वक अर्घ्य दिया, और मन से विनती की कि ब्राह्मण को कोई क्रोध न आए।
अन्तःपुरं प्रवेश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षमवाप सः ॥१-१०-
राजा ने उसे अन्तःपुर में ले जाकर, विधिपूर्वक अपनी कन्या शान्ता को शांत चित्त से सौंप दिया; और इस प्रकार राजा को बहुत हर्ष मिला।
एवं स न्यवसत् तत्र सर्वकामैः सुपूजितः ऋष्यशृङ्गो महातेजाः शान्तया सह भार्यया ॥१-१०-
इस प्रकार महान तेजस्वी ऋष्यशृंग अपनी पत्नी शान्ता के साथ वहाँ सब प्रकार की सुविधाओं सहित आदरपूर्वक रहने लगे।
thumb|एकादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे बालकाण्डे एकादशः सर्गः ॥१-
श्रीवाल्मीकि रामायण के बालकाण्ड का ग्यारहवाँ सर्ग अब सुनिए।
भूय एव हि राजेन्द्र शृणु मे वचनं हितम् । यथा स देवप्रवरः कथयामास बुद्धिमान् ॥१-११-
राजेन्द्र, एक बार फिर मेरे हितकारी वचन सुनो, जैसे उस बुद्धिमान श्रेष्ठ देवता ने कहा था।
इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः । नाम्ना दशरथो राजा श्रीमान् सत्यप्रतिश्रवः ॥१-११-
इक्ष्वाकु वंश में एक अत्यंत धर्मात्मा राजा उत्पन्न होंगे, जिनका नाम दशरथ होगा, जो सत्यवचन के लिए प्रसिद्ध होंगे।
अङ्गराजेन सख्यं च तस्य राज्ञो भविष्यति । कन्या चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति ॥१-११-
उस राजा की अंगराज से मित्रता होगी, और उसके यहाँ अत्यंत पुण्यशालिनी कन्या होगी, जिसका नाम शान्ता होगा।
पुत्रस्त्वङ्गस्य राज्ञस्तु रोमपाद इति श्रुतः । तं स राजा दशरथो गमिष्यति महायशाः ॥१-११-
अंगराज के पुत्र का नाम रोमपाद है; वही महायशस्वी राजा दशरथ उसके पास जाएगा।
अनपत्योऽस्मि धर्मात्मञ्छान्ताभर्ता मम क्रतुम् । आहरेत त्वयाज्ञप्तः संतानार्थं कुलस्य च ॥१-११-
मैं निःसंतान हूँ, हे धर्मात्मा; शान्ता के पति को मेरे लिए, तुम्हारे कहने पर, संतान और वंश की वृद्धि के लिए यज्ञ करना चाहिए।
श्रुत्वा राज्ञोऽथ तद् वाक्यं मनसा स विचिन्त्य च । प्रदास्यते पुत्रवन्तं शान्ता भर्तारमात्मवान् ॥१-११-
राजा की बात सुनकर और मन ही मन विचार कर, वह अपनी संतान वाले शान्ता के पति को सौंप देगा।
प्रतिगृह्य च तं विप्रं स राजा विगतज्वरः । आहरिष्यति तं यज्ञं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥१-११-
उस ब्राह्मण को पाकर राजा चिंता से मुक्त होकर, अंतरात्मा से प्रसन्न होकर वह यज्ञ सम्पन्न करेगा।
तं च राजा दशरथो यशस्कामः कृताञ्जलिः । ऋष्यशृङ्गं द्विजश्रेष्ठं वरयिष्यति धर्मवित् ॥१-११-
यश की इच्छा रखने वाले राजा दशरथ ने दोनों हाथ जोड़कर धर्म को जानने वाले श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋष्यशृंग को आमंत्रित किया।
यज्ञार्थं प्रसवार्थं च स्वर्गार्थं च नरेश्वरः । लभते च स तं कामं द्विजमुख्याद् विशाम्पतिः ॥१-११-
मनुष्यों के स्वामी राजा ने यज्ञ, संतान और स्वर्ग की प्राप्ति के लिए उस श्रेष्ठ ब्राह्मण से अपनी मनचाही इच्छा पाई।
पुत्राश्चास्य भविष्यन्ति चत्वारोऽमितविक्रमाः । वंशप्रतिष्ठानकराः सर्वभूतेषु विश्रुताः ॥१-११-
उनके चार पुत्र होंगे, जिनकी वीरता अपार होगी, जो वंश की प्रतिष्ठा बढ़ाएँगे और सब प्राणियों में प्रसिद्ध होंगे।
स त्वं पुरुषशार्दूल समानय सुसत्कृतम् । स्वयमेव महाराज गत्वा सबलवाहनः ॥१-११-
इसलिए, हे पुरुषों में श्रेष्ठ, आप स्वयं सेना और रथों के साथ आदरपूर्वक वहाँ जाएँ, हे महाराज।
सुमन्त्रस्य वचः श्रुत्वा हृष्टो दशरथोऽभवत् । अनुमान्य वसिष्ठं च सूतवाक्यं निशाम्य च ॥१-११-
सुमंत्र के वचन सुनकर दशरथ प्रसन्न हो गए; वशिष्ठ से सलाह लेकर और सारथी की बात सुनकर।
सान्तःपुरः सहामात्यः प्रययौ यत्र स द्विजः । वनानि सरितश्चैव व्यतिक्रम्य शनैः शनैः ॥१-११-
अंदर के परिवार और मंत्रियों के साथ, वे उस ब्राह्मण के पास गए, धीरे-धीरे जंगलों और नदियों को पार करते हुए।
अभिचक्राम तं देशं यत्र वै मुनिपुङ्गवः । आसाद्य तं द्विजश्रेष्ठं रोमपादसमीपगम् ॥१-११-
वे उस स्थान पर पहुँचे जहाँ वह महान ऋषि थे, और रोमपाद के समीप रहने वाले श्रेष्ठ ब्राह्मण के पास गए।
ऋषिपुत्रं ददर्शाथो दीप्यमानमिवानलम् । ततो राजा यथायोग्यं पूजां चक्रे विशेषतः ॥१-११-
दशरथ ने ऋषिपुत्र को देखा, जो अग्नि के समान तेजस्वी था; तब राजा ने उन्हें यथोचित विशेष सम्मान दिया।
सखित्वात्तस्य वै राज्ञः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । रोमपादेन चाख्यातमृषिपुत्राय धीमते ॥१-११-
उस राजा से मित्रता के कारण, रोमपाद ने हर्षित मन से बुद्धिमान ऋषिपुत्र को सब कुछ बताया।
सख्यं सम्बन्धकं चैव तदा तं प्रत्यपूजयत् । एवं सुसत्कृतस्तेन सहोषित्वा नरर्षभः ॥१-११-
उन्होंने मित्रता और संबंध का आदरपूर्वक निर्वाह किया; इस प्रकार श्रेष्ठ पुरुष वहाँ उनके साथ आदर सहित ठहरे।
सप्ताष्टदिवसान् राजा राजानमिदमब्रवीत् । शान्ता तव सुता राजन् सह भर्त्रा विशाम्पते ॥१-११-
सात-आठ दिन बाद, राजा ने राजा से कहा, 'हे राजन, आपकी पुत्री शांता अपने पति के साथ यहाँ है।'