तुष्टः पुष्टश्च सर्वो ऽसौ मानितश्च यथाविधि । प्रीतिं यास्यति धर्मज्ञ शीघ्रमामन्त्र्यतां जनः ।। ७.९१.
सब लोग विधिपूर्वक संतुष्ट, पुष्ट और आदरपूर्वक सम्मानित होंगे; हे धर्मज्ञ, लोगों को शीघ्र बुलाओ ताकि वे प्रसन्नता प्राप्त करें।
शतं वाहसहस्राणां तण्डुलानां वपुष्मताम् । अयुतं तिलमुद्गानां प्रयात्वग्रे महाबल ।। ७.९१.
हे महाबली, एक लाख बोझा उत्तम चावल और दस हजार बोझा तिल और मूँग पहले ही भेज दिए जाएँ।
चणकानां कुलित्थानां माषाणां लवणस्य च । अतो ऽनुरूपं स्नेहं च गन्धं सङ्क्षिप्तमेव च ।। ७.९१.
चने, कुल्थी, माष और नमक के साथ-साथ उचित मात्रा में तेल और सुगंधित द्रव्य भी वैसे ही भेजे जाएँ।
सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः । अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे समाधिना ।। ७.९१.
कई करोड़ स्वर्ण मुद्राएँ और सैकड़ों तोले चाँदी भी पहले भेजी जाएँ, और भरत एकाग्रचित्त होकर सबसे आगे जाएँ।
अन्तरा पण्यवीथ्यश्च सर्वे च नटनर्तकाः । सूदा नार्यश्च बहवो नित्यं यौवनशालिनः ।। ७.९१.
सभी बाजार के व्यापारी, नर्तक, गायक, रसोइये और अनेक युवा स्त्रियाँ भी वहाँ जाएँ।
भरतेन तु सार्धं ते यान्तु सैन्यानि चाग्रतः । नैगमा बलवृद्धाश्च द्विजाश्च सुसमाहिताः ।। ७.९१.
भरत के साथ-साथ सेनाएँ, नगर के बलवान नागरिक, वृद्धजन और सुशिक्षित ब्राह्मण भी आगे जाएँ।
कर्मान्तिकान्वर्धकिनः कोशाध्यक्षांश्च नैगमान् । मम मातऽस्तथा सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च ।। ७.९१.
अंतिम कार्यों में लगे हुए लोग, कारीगर, कोषाध्यक्ष, नगरवासी, मेरी सभी माताएँ, कुमार और अंतःपुर की स्त्रियाँ भी जाएँ।
काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षायां ज्ञांश्च कर्मणि । अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महायशाः ।। ७.९१.
मेरी प्रिय पत्नी और कर्मकांड जानने वाले विद्वानों को भरत सबसे आगे रखे और वह स्वयं भी आगे-आगे चले।
उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महौजसाम् । सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाबलः ।। ७.९१.
पुरुषों में श्रेष्ठ, महाबली ने बड़े-बड़े राजाओं और उनके सेवकों को भी आवश्यक आदेश दे दिए।
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकनवतितमः सर्गः
इस प्रकार आदि कवि वाल्मीकि द्वारा रचित श्रीरामायण के पावन उत्तरकाण्ड का इक्यानवेवाँ सर्ग समाप्त हुआ।
तत्सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः । हयं लक्षणसम्पन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ।। ७.९२.
भरत के बड़े भाई ने वह सब सामग्री शीघ्र भेजकर, शुभ लक्षणों से युक्त कृष्णवर्णी घोड़े को छोड़ दिया।
ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वतन्त्रे नियोज्य च । ततो ऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिशम् ।। ७.९२.
ऋत्विजों के साथ लक्ष्मण को अश्वमेध यज्ञ में नियुक्त कर, फिर काकुत्स्थ अपनी सेना सहित नैमिषारण्य के लिए चल पड़े।
यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् । प्रबर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति वचो ऽब्रवीत् ।। ७.९२.
महाबाहु श्रीराम ने जब उस अद्भुत यज्ञशाला को देखा, तो वे अत्यन्त आश्चर्यचकित हो गए और बोले—
नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः । आनिन्युरुपहारांश्च तान्रामः प्रत्यपूजयत् ।। ७.९२.
नैमिषारण्य में रहते हुए, सभी राजाओं ने भेंटें लाकर श्रीराम को समर्पित कीं, और श्रीराम ने सबका आदरपूर्वक स्वागत किया।
उपकार्या महार्हाश्च पार्थिवानां महात्मनाम् । सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महामतिः ।। ७.९२.
पुरुषों में श्रेष्ठ और बुद्धिमान श्रीराम ने उन महान आत्माओं वाले राजाओं और उनके साथ आए सेवकों को आवश्यक कार्य सौंपे।
अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् । भरतः सन्ददावाशु शत्रुघ्नसहितस्तदा ।। ७.९२.
उस समय भरत ने शत्रुघ्न के साथ मिलकर, उन महान आत्माओं और उनके अनुयायियों के लिए भोजन, पानी और वस्त्रों की शीघ्र व्यवस्था कर दी।
वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा । विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम् ।। ७.९२.
उस समय सुग्रीव सहित सभी महान आत्मा वानरों ने विनम्रता से ब्राह्मणों की सेवा की और उन्हें भोजन परोसा।
बिभीषणश्च रक्षोभिर्बहुभिः स्रग्विभिर्वृतः । ऋषीणामुग्रतपसां पूजां चक्रे महात्मनाम् ।। ७.९२.
विभीषण भी अनेक फूलमालाओं से सजे राक्षसों के साथ, कठोर तपस्या करने वाले महान ऋषियों की पूजा करने लगे।
एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधो ऽभ्यवर्तत । लक्ष्मणेनागुप्ता च हयचर्या प्रवर्तत । ईदृशं राजसिंहस्य यज्ञप्रवरमुत्तमम् ।। ७.९२.
इस प्रकार वह अश्वमेध यज्ञ बहुत सुंदर ढंग से संपन्न हुआ; लक्ष्मण ने घोड़े की रक्षा का कार्य किया। ऐसे थे राजाओं में सिंह श्रीराम के श्रेष्ठ और उत्तम यज्ञ।
नान्यः शब्दो ऽभवत्तत्र हयमेधे महात्मनः । छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत्तुष्यन्ति याचकाः ।। ७.९२.
उस महान आत्मा के अश्वमेध यज्ञ में वहाँ और कोई शब्द नहीं सुनाई देता था, बस यही कहा जाता था—‘जब तक याचक संतुष्ट न हों, निडर होकर दान दो।’
तावत्सर्वाणि दत्तानि क्रतुमध्ये महात्मनः । विविधानि च गौडानि खाण्डवानि तथैव च ।। ७.९२.
उस यज्ञ के मध्य में श्रीराम ने अनेक प्रकार की गायें, भूमि के टुकड़े और अन्य वस्तुएँ दान में दीं।
न निस्सृतं भतत्योष्ठाद्वचनं यावदर्थिनाम् । तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ।। ७.९२.
जब तक याचक उपस्थित रहे, दाता के मुख से कभी भी मना करने का शब्द नहीं निकला; वानर और राक्षस जो भी माँगा गया, सब देते रहे।
न कश्चिन्मलिनस्तत्र दीनो वा ऽप्यथ कृर्शतः । तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ।। ७.९२.
उस उत्तम यज्ञ में, जहाँ राजा के चारों ओर प्रसन्न और तंदुरुस्त लोग थे, वहाँ कोई भी न तो गंदा था, न दुखी, न ही दुर्बल।
ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः । नास्मरंस्तादृशं यज्ञं नाप्यासीत् स कदाचन ।। ७.९२.
वहाँ उपस्थित दीर्घायु महान ऋषि भी ऐसा यज्ञ न तो कभी देख पाए थे, न ही वैसा कभी हुआ था।
यः कृत्यवान्सुवर्णेन सुवर्णं लभते स्म सः । वित्तार्थी लभते वित्तं रत्नार्थी रत्नमेव च ।। ७.९२.
जो स्वर्ण से कर्म करता था, उसे स्वर्ण ही मिलता था; जो धन चाहता था, उसे धन मिलता था; और जो रत्न चाहता था, उसे रत्न ही प्राप्त होते थे।
रजतानां सुवर्णानामश्मनामथ वाससाम् । अनिशं दीयमानानां राशिः समुपदृश्यते ।। ७.९२.
चाँदी, सोना, पत्थर और वस्त्रों के ढेर, निरंतर दान में दिए जा रहे थे और चारों ओर दिखाई देते थे।
न शक्रस्य धनेशस्य यमस्य वरुणस्य वा । ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ।। ७.९२.
ऐसा वैभव इन्द्र, कुबेर, यम या वरुण ने भी पहले कभी नहीं देखा था—ऐसा तप में संपन्न ऋषियों ने कहा।
सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः । वासोधनान्नमर्थिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ।। ७.९२.
हर जगह वानर और राक्षस खड़े थे; वे अपने भरे हुए हाथों से याचकों को वस्त्र, धन और भोजन भरपूर देते थे।
ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः । संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ।। ७.९२.
राजाओं में सिंह श्रीराम का यह यज्ञ, सभी गुणों से युक्त, एक वर्ष से भी अधिक समय तक चलता रहा और उसमें कोई कमी नहीं आई।
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः
इस प्रकार आदि कवि वाल्मीकि द्वारा रचित श्रीरामायण के पावन उत्तरकाण्ड का बानवेवाँ सर्ग समाप्त हुआ।