पुरा कृतयुगे राजन्ब्राह्मणा वै तपस्विनः । अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथञ्चन ।। ७.७४.
हे राजन, पहले सतयुग में ब्राह्मण ही तपस्वी थे; उस समय कोई भी ब्राह्मण के अलावा तपस्वी नहीं होता था।
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते त्वनावृते । अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः ।। ७.७४.
उस तेजस्वी युग में, जहाँ सब ब्रह्ममय और निर्मल थे, सब लोग अमर और दूरदर्शी थे।
ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् । क्षत्रियास्तत्र जायन्ते पूर्णेन तपसा ऽन्विताः ।। ७.७४.
फिर मनुष्यों के बीच त्रेता नामक युग आया, जिसमें तेजस्वी क्षत्रिय जन्मे, जो पूर्ण तपस्या से युक्त थे।
वीर्येण तपसा चैव ते ऽधिकाः पूर्वजन्मनि । मानवा ये महात्मानस्त्वत्र त्रेतायुगे युगे ।। ७.७४.
अपने पराक्रम और तपस्या से, पूर्व जन्मों के वे महात्मा मनुष्य त्रेता युग में श्रेष्ठ बने।
ब्रह्मक्षत्रं च तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत् । युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम् ।। ७.७४.
ब्राह्मण और क्षत्रिय, चाहे पहले के हों या बाद के, दोनों युगों में समान बल से युक्त थे।
अपश्यंस्तु न ते सर्वे विशेषमधिकं ततः । स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सम्मतम् ।। ७.७४.
जब उनमें कोई विशेष अंतर नहीं दिखा, तब वहाँ चार वर्णों की प्रतिष्ठा की गई, जो सबको मान्य थी।
तस्मिन्युगे प्रज्वलिते धर्मभूते ह्यनावृते । अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले ।। ७.७४.
उस तेजस्वी, धर्ममय और निर्मल युग में अधर्म ने पृथ्वी पर एक पाँव रखा।
अधर्मेण हि संयुक्तस्तेजो मन्दं भविष्यति ।। ७.७४.
जब कोई अधर्म से जुड़ जाता है, तो उसकी चमक और शक्ति कम हो जाती है।
आमिषं यच्च पूर्वेषां राजसं च मलं भृशम् । अनृतं नाम तद्भूतं पादेन पृथिवीतले ।। ७.७४.
पहले के लोगों में मांस और रजोगुण की गहरी अशुद्धि थी, जिसे झूठ कहा गया, और वह झूठ एक पैर से धरती पर खड़ा हुआ।
अनृतं पातयित्वा तु पादमेकमधर्मतः । ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम् ।। ७.७४.
जब अधर्म के रूप में झूठ ने एक पैर धरती पर रखा, तब पहले लोगों की तय आयु घट गई।
पतिते त्वनृते तस्मिन्नधर्मे च महीतले । शुभान्येवाचरँल्लोकः सत्यधर्मपरायणः ।। ७.७४.
जब झूठ और अधर्म धरती पर आ गए, तब भी लोग शुभ कर्म ही करते थे और सत्य व धर्म के प्रति समर्पित रहते थे।
त्रेतायुगे च वर्तन्ते ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्च ये । तपो ऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः ।। ७.७४.
त्रेतायुग में ब्राह्मण और क्षत्रिय तप करते थे, और बाकी लोग सेवा में लगे रहते थे।
स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रं समागमत् । पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः ।। ७.७४.
उनके बीच वह श्रेष्ठ धर्म वैश्य और शूद्रों तक पहुँचा; शूद्र विशेष रूप से सभी वर्णों की सेवा करते थे।
एतस्मिन्नन्तरे तेषामधर्मे चानृते च ह । ततः पूर्वे भृशं ह्रासमगमन्नृपसत्तम ।। ७.७४.
इसी बीच, जब उनके बीच अधर्म और झूठ बढ़े, तो पहले के लोग, हे श्रेष्ठ राजा, बहुत गिर गए।
ततः पादमधर्मस्स द्वितीयमवतारयत् । ततो द्वापरसञ्ज्ञा ऽस्य युगस्य समजायत ।। ७.७४.
फिर अधर्म ने दूसरा पैर भी धरती पर रखा; इसी से इस युग का नाम द्वापर पड़ा।
तस्मिन्द्वापरसञ्ज्ञे तु वर्तमाने युगक्षये । अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ।। ७.७४.
उस द्वापर नामक युग में, जैसे-जैसे युग का अंत आया, अधर्म और झूठ, हे श्रेष्ठ पुरुष, बहुत बढ़ गए।
तस्मिन्द्वापरसङ्ख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् । त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्क्रमाद्वै तप आविशत् ।। ७.७४.
उस द्वापर नामक युग में तप वैश्य में प्रवेश कर गया; तीनों युगों में तप क्रम से तीन वर्णों में गया।
त्रिभ्यो युगेभ्यस्त्रीन्वर्णान्धर्मश्च परिनिष्ठितः । न शुद्धो लभते धर्मं युगतस्तु नरर्षभ । हीनवर्णो नृपश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः ।। ७.७४.
तीनों युगों में तीनों वर्णों में धर्म स्थापित हुआ; जो शुद्ध नहीं है, वह युग में धर्म नहीं पा सकता, हे श्रेष्ठ पुरुष; और जो नीच वर्ण का है, हे श्रेष्ठ राजा, वह भी बड़ा तप करता है।
भविष्यच्छूद्रयोन्यां वै तपश्चर्या कलौ युगे । अधर्मः परमो राजन्द्वापरे शूद्रजन्मनः ।। ७.७४.
कलियुग में शूद्र जाति में तपस्या होगी; और हे राजन्, द्वापर में शूद्र जन्म वालों में अधर्म सबसे अधिक होगा।
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः । अद्य तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ।। ७.७४.
हे राजन्, वही दुष्ट बुद्धि तपस्वी अब तुम्हारे राज्य की सीमा पर तप कर रहा है; इसी कारण यह बालक मारा गया।
यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य तु । करोति चाश्रीमूलं तत्पुरे वा दुर्मतिर्नरः । क्षिप्रं च नरकं याति स च राजा न संशयः ।। ७.७४.
जो कोई राजा के राज्य में अधर्म या अनुचित कार्य करता है, या नगर में अशांति लाता है, वह दुष्ट पुरुष शीघ्र नरक जाता है, और राजा भी—इसमें कोई संदेह नहीं।
अधीतस्य च तप्तस्य कर्मणः सुकृतस्य च । षष्ठं भजति भागं तु प्रजा धर्मेण पालयन् ।। ७.७४.
राजा जब धर्मपूर्वक प्रजा की रक्षा करता है, तो उनके पढ़ाई, तप और अच्छे कर्मों का छठा भाग पाता है।
षङ्भागस्य न भोक्ता ऽसौ रक्षते न प्रजाः कथम् ।। ७.७४.
अगर वह छठा भाग नहीं पाता, तो वह प्रजा की रक्षा कैसे कर सकता है?
स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् । दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ।। ७.७४.
इसलिए, हे श्रेष्ठ पुरुष, अपने राज्य का निरीक्षण करो; जहाँ भी बुराई दिखे, वहाँ पूरा प्रयास करो।
एवं चेद्धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् । भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ।। ७.७४.
अगर तुम ऐसा करोगे, तो लोगों में धर्म बढ़ेगा, उनकी आयु भी बढ़ेगी, हे श्रेष्ठ पुरुष, और यह बालक भी जीवित रहेगा।
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः
इस प्रकार आदि कवि वाल्मीकि द्वारा रचित पवित्र रामायण के उत्तरकाण्ड का चौहत्तरवाँ सर्ग समाप्त हुआ।
नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा ऽमृतमयं तदा । प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ।। ७.७५.
नारद के वे अमृत के समान वचन सुनकर लक्ष्मण को अत्यन्त हर्ष हुआ और उन्होंने ये शब्द कहे—
गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय सुव्रतम् । बालस्य तु शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय ।। ७.७५.
भैया, तुम जाओ और श्रेष्ठ ब्राह्मण को ढाढ़स बंधाओ, जो व्रत में अडिग हैं। फिर उस बालक के शरीर को तेल से भरे पात्र में रख दो।
गन्धैश्च परमोदारैस्तैलैश्चापि सुगन्धिभिः । यथा न क्षीयते बालस्तथा सौम्य विधीयताम् ।। ७.७५.
उत्तम सुगंधित द्रव्यों और सुगंधित तेलों से ऐसा प्रबंध करो कि बालक का शरीर नष्ट न हो, भैया।
यथा शरीरो बालस्य गुप्तः सन् शिष्टकर्मणः । विपत्तिः परिभेदो वा न भवेच्च तथा कुरु ।। ७.७५.
बालक का शरीर सुरक्षित रहे और सब विधि-विधान पूरे हों, इसमें कोई हानि या दोष न हो—ऐसा ही करो।