ते सर्वे रामदत्तानि रत्नानि कपिराक्षसाः । शिरोभिर्धारयामासुर्बाहुभिश्च महाबलाः ।। ७.३९.
सभी वानर और राक्षस, जो बलशाली थे, श्रीराम द्वारा दिए गए रत्न सिर और भुजाओं पर धारण किए हुए थे।
हनूमन्तं च नृपतिरिक्ष्वाकूणां महारथः । अङ्गदं च महाबाहुमङ्कमारोप्य वीर्यवान् ।। ७.३९.
इक्ष्वाकु वंश के महान रथी ने वीर हनुमान और बलवान अंगद को अपनी गोद में बैठाया।
रामः कमलपत्राक्षः सुग्रीवमिदमब्रवीत् । अङ्गदस्ते सुपुत्रो ऽयं मन्त्री चाप्यनिलात्मजः ।। ७.३९.
कमलनयन श्रीराम ने सुग्रीव से कहा— 'अंगद तुम्हारा श्रेष्ठ पुत्र है और पवनपुत्र हनुमान तुम्हारा मंत्री है।'
सुग्रीवमन्त्रिते युक्तौ मम चापि हिते रतौ । अर्हतो विविधां पूजां त्वत्कृते वै हरीश्वर ।। ७.३९.
सुग्रीव, जो सलाह में निपुण और मेरे हित में लगे रहते हैं, तुम्हारे लिए हर प्रकार के सम्मान के योग्य हैं, हे वानरराज।
इत्युक्त्वा व्यवमुच्याङ्गाद्भूषणानि महायशाः । स बबन्ध महार्हाणि तदाङ्गदहनूमतोः ।। ७.३९.
ऐसा कहकर, महायशस्वी श्रीराम ने अपने शरीर से आभूषण उतारकर वे अंगद और हनुमान को पहना दिए।
आभाष्य च महावीर्यान्राघवो यूथपर्षभान् । नीलं नलं केसरिणं कुमुदं गन्धमादनम् ।। ७.३९.
राघव ने वानर सेना के बलशाली प्रमुख नील, नल, केसरी, कुमुद और गंधमादन को भी संबोधित किया।
सुषेणं पनसं वीरं मैन्दं द्विविदमेव च । जाम्बवन्तं गवाक्षं च विनतं धूम्रमेव च ।। ७.३९.
उन्होंने सुसेन, वीर पनस, मैंद, द्विविद, जाम्बवान, गवाक्ष, विनत और धूम्र से भी बात की।
वलीमुखं प्रजङ्घं च सन्नादं च महाबलम् । दरीमुखं दधिमुखमिन्द्रजानुं च यूथपम् ।। ७.३९.
उन्होंने वलीमुख, प्रजंघ, महाबली सन्नाद, दरिमुख, दधिमुख और सेनापति इंद्रजानु को भी संबोधित किया।
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा नेत्राभ्यामापिबन्निव । सुहृदो मे भवन्तश्च शरीरं भ्रातरस्तथा ।। ७.३९.
मधुर और कोमल वाणी में, जैसे आँखों से उन्हें अपनाते हुए, उन्होंने कहा— 'आप सब मेरे सच्चे मित्र और शरीर से मेरे भाई भी हैं।'
युष्माभिरुद्धृतश्चाहं व्यसनात्काननौकसः । धन्यो राजा च सुग्रीवो भवद्भिः सुहृदां वरैः ।। ७.३९.
'वनवासियों, आप सबके कारण ही मैं विपत्ति से बच पाया हूँ। सुग्रीव जैसे राजा सचमुच धन्य हैं, जिन्हें आप जैसे श्रेष्ठ मित्र मिले हैं।'
एवमुक्त्वा ददौ तेभ्यो भूषणानि यथार्हतः । वज्राणि च महार्हाणि सस्वजे च नरर्षभः ।। ७.३९.
ऐसा कहकर, उन्होंने सबको उनकी योग्यता के अनुसार आभूषण और अनमोल रत्न दिए, और नरश्रेष्ठ ने उन्हें गले भी लगाया।
ते पिबन्तः सुगन्धीनि मधूनि मधुपिङ्गलाः । मांसानि च सुमृष्टानि मूलानि च फलानि च ।। ७.३९.
वे पीले रंग के वानर सुगंधित मधु पीते और अच्छे से पकाया हुआ मांस, कंद और फल खाते थे।
एवं तेषां निवसतां मासः साग्रो ययौ तदा । मुहूर्तमिव ते सर्वे रामभक्त्या च मेनिरे ।। ७.३९.
इस तरह वहाँ रहते हुए उनका एक महीना और अधिक समय बीत गया, लेकिन श्रीराम के प्रति भक्ति के कारण सबको वह समय एक क्षण जैसा ही लगा।
रामो ऽपि रेमे तैः सार्धं वानरैः कामरूपिभिः । राक्षसैश्च महावीर्यैर्ऋक्षैश्चैव महाबलैः ।। ७.३९.
श्रीराम भी इच्छानुसार रूप बदलने वाले वानरों, पराक्रमी राक्षसों और बलशाली रीछों के साथ रहकर आनंदित होते थे।
एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शिशिरः सुखम् । वानराणां प्रहृष्टानां राक्षसानां च सर्वशः ।। ७.३९.
इसी तरह प्रसन्न वानरों और सभी राक्षसों के लिए दूसरा सुखद शीतकालीन महीना भी बीत गया।
इक्ष्वाकुनगरे रम्ये परां प्रीतिमुपासताम् । रामस्य प्रीतिकरणैः कालस्तेषां सुखं ययौ ।। ७.३९.
इक्ष्वाकु वंश की सुंदर नगरी में, श्रीराम की कृपा से सबका समय बड़े सुख से बीता और वे परम आनंद का अनुभव करते रहे।
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः
इस प्रकार वाल्मीकि कृत पावन रामायण के उत्तरकाण्ड के उनचालीसवें सर्ग का समापन हुआ।
तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् । राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।। ७.४०.
जब रीछ, वानर और राक्षस वहाँ निवास कर रहे थे, तब तेजस्वी राघव ने सुग्रीव से ये वचन कहे।
गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षां सुरासुरैः । पालयस्व सहामात्यो राज्यं निहतकण्टकम् ।। ७.४०.
हे सौम्य! अब तुम देवों और असुरों से भी अजेय किष्किन्धा जाओ, अपने मंत्रियों के साथ राज्य की रक्षा करो, अब सभी विघ्न दूर हो गए हैं।
अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमया युतः । पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम् ।। ७.४०.
तुम महाबली अंगद, हनुमान और अत्यंत बलशाली नल का स्नेहपूर्वक ध्यान रखना।
सुषेणं श्वशुरं वीरं तारं च बलिनां वरम् । कुमुदं चैव दुर्धर्षं नीलं चैव महाबलम् ।। ७.४०.
अपने वीर श्वसुर सुषेण, बलवानों में श्रेष्ठ तारा, दुष्कर को हराने वाले कुमुद और महाबली नील का भी ध्यान रखना।
वीरं शतवलिं चैव मैन्दं द्विविदमेव च । गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम् । पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनमेव च ।। ७.४०.
वीर शतबली, मैंद, द्विविद, गज, गवाक्ष, गवय, महाबली शरभ और आनंदित गन्धमादन का भी प्रेमपूर्वक ध्यान रखना।
ऋषभं च सुविक्रान्तं जाम्बवन्तं महाबलम् । ये चेमे सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः ।। ७.४०.
सुविक्रमशाली ऋषभ, महाबली जाम्बवान और वे सभी महान आत्माएँ, जिन्होंने मेरे लिए अपने प्राण तक त्याग दिए, उनका भी ध्यान रखना।
पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः ।। ७.४०.
तुम इन सबको प्रेम से देखो और इनके साथ कभी कोई अप्रिय व्यवहार मत करना।
एवमुक्त्वा तु सुग्रीवमाश्लिष्य च पुनः पुनः । विभीषणमुवाचाथ रामो मधुरया गिरा ।। ७.४०.
ऐसा कहकर श्रीराम ने सुग्रीव को बार-बार गले लगाया, फिर मधुर वाणी में विभीषण से भी बोले।
लङ्कां प्रशाधि धर्मेण धर्मज्ञस्त्वं मतो मम । पुरस्य राक्षसानां च स्वभ्रातुस्सम्मतो ह्यसि ।। ७.४०.
तुम धर्मपूर्वक लंका का शासन करो; मैं तुम्हें धर्मज्ञ मानता हूँ। नगर के राक्षस और तुम्हारे भाई भी तुम्हें मानते हैं।
मा च बुद्धिमधर्मे त्वं कुर्या राजन्कथञ्चन । बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवमश्नन्ति मेदिनीम् ।। ७.४०.
राजन्! कभी भी अपने मन को अधर्म की ओर मत ले जाना, क्योंकि बुद्धिमान राजा ही सच्चे अर्थों में पृथ्वी का सुख भोगते हैं।
अहं च नित्यशो राजन्सुग्रीवसहितस्त्वया । स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः ।। ७.४०.
हे राजन्! मुझे और सुग्रीव को सदा प्रेमपूर्वक स्मरण करना; अब तुम निश्चिंत होकर जाओ।
रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः । साधुसाध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः ।। ७.४०.
राम के वचन सुनकर भालू, वानर और राक्षस बार-बार 'बहुत अच्छा, बहुत अच्छा' कहते हुए काकुत्स्थ की प्रशंसा करने लगे।
तव बुद्धिर्महाबाहो वीर्यमद्भुतमेव च । माधुर्यं परमं राम स्वयम्भोरिव नित्यदा ।। ७.४०.
हे महाबाहु! तुम्हारी बुद्धि, अद्भुत पराक्रम और मधुरता, हे राम, सदा स्वयंभू प्रभु जैसी ही है।