धन्यः खलु भवान्येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः । न त्वया सदृशः श्लाध्यस्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।। ७.१८.
सचमुच, तुम बड़े भाग्यशाली हो, जिन्होंने अपने बड़े भाई को युद्ध में हराया है। लेकिन तीनों लोकों में तुम्हारे जैसा प्रशंसा के योग्य कोई नहीं है।
नाधर्मसहितं श्लाध्यं तल्लोकं प्रतिसंहितम् । कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघ्यसे भ्रातृनिर्जयात् ।। ७.१८.
जो काम अधर्म से जुड़ा हो, वह संसार में सराहनीय नहीं माना जाता। बुरे कर्म करके, तुम अपने भाई पर जीत की शेखी बघारते हो।
क त्वं प्राक्केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान्वरम् । श्रूतपूर्वं हि न मया भाषसे यादृशं स्वयम् ।। ७.१८.
तुम कौन हो, जिसने पहले केवल धर्म का पालन किया और वर पाया? मैंने आज तक किसी को तुम्हारे जैसा बोलते नहीं सुना।
तिष्ठेदानीं न मे जीवन्प्रतियास्यसि दुर्मते । अद्य त्वां निशितैर्बाणैः प्रेषयामि यमक्षयम् ।। ७.१८.
अब तुम मेरी नजरों से बचकर जीवित नहीं जा सकोगे, दुष्ट बुद्धि! आज मैं तुम्हें तीखे बाणों से यमलोक भेज दूँगा।
ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च नराधिपः । रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत् ।। ७.१८.
फिर राजा ने धनुष और बाण उठाए और क्रोध में भरकर युद्ध के लिए निकले। संवर्त ने उनका रास्ता रोक लिया।
सो ऽब्रवीत्स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः । श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं सम्प्रहारो न ते क्षमः ।। ७.१८.
उस महान ऋषि ने स्नेहपूर्वक मरुत्त से कहा, 'यदि तुम मेरी बात सुनना चाहो, तो तुम्हारे लिए युद्ध करना उचित नहीं है।'
माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् ।। ७.१८.
यह महेश्वर का यज्ञ अधूरा रह गया तो कुल का नाश कर देगा।
दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रोधित्वं दीक्षिते कुतः । संशयश्च जये नित्यं राक्षसश्च सुदुर्जयः ।। ७.१८.
जो दीक्षित है, वह युद्ध कैसे कर सकता है? दीक्षित को क्रोध कैसे आ सकता है? जीत में सदा संदेह रहता है, और राक्षस बहुत कठिनाई से जीतता है।
स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः । विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखो ऽभवत् ।। ७.१८.
गुरु की बात सुनकर राजा मरुत्त लौट आए, धनुष-बाण छोड़ दिए और शांत चित्त से यज्ञ में लग गए।
ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः । रावणो जयतीत्युच्चैर्हर्षान्नादं विमुक्तवान् ।। ७.१८.
तब शुक ने, उसे पराजित समझकर, ऊँचे स्वर में घोषणा की—'रावण की जय हो!' और रावण ने प्रसन्न होकर जोर से गर्जना की।
तान्भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन्यज्ञमागतान् । वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः सम्प्रययौ महीम् ।। ७.१८.
रावण ने वहाँ यज्ञ में उपस्थित महर्षियों को खा लिया, उनके रक्त से तृप्त होकर फिर पृथ्वी पर लौट गया।
रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः । ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वानि चाब्रुवन् ।। ७.१८.
रावण के चले जाने पर, इन्द्र सहित देवता और अन्य दिव्यजन अपनी-अपनी जगह लौटकर, अपने-अपने जीवों से बोले।
हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् । प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ भुजङ्गाद्धि न ते भयम् ।। ७.१८.
उस समय इन्द्र ने प्रसन्न होकर नीलपंख वाले मोर से कहा—'धर्म को जानने वाले, मैं तुमसे बहुत प्रसन्न हूँ; अब तुम्हें सर्पों का कोई डर नहीं रहेगा।'
इदं नेत्रसहस्रं तु यत्त्वद्बर्हे भविष्यति । वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणाम् । एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः ।। ७.१८.
'तुम्हारे पंखों पर यह सहस्र नेत्रों का चिन्ह रहेगा; जब भी मेरी वजह से वर्षा होगी, तुम्हें हर्ष की अनुभूति होगी।' इस प्रकार देवराज इन्द्र ने मोर को वर दिया।
नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप । सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्वे ऽपि बर्हिणः ।। ७.१८.
हे राजन, पहले मोरों के पंख नीले ही होते थे; परन्तु देवराज से वर पाकर, अब सभी मोरों के पंख ऐसे हो गए।
धर्मराजो ऽब्रवीद्राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् । पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य वचनं शृणु ।। ७.१८.
फिर धर्मराज ने वंश में स्थित कौए से कहा—'हे पक्षी, मैं तुमसे बहुत प्रसन्न हूँ; प्रसन्न व्यक्ति की बात सुनो।'
यथान्ये विविधै रोगै; पीड्यन्ते प्राणिनो मया । ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ।। ७.१८.
'जैसे अन्य प्राणी मेरे द्वारा तरह-तरह के रोगों से पीड़ित होते हैं, वैसे तुम नहीं होगे; क्योंकि मैं तुमसे प्रसन्न हूँ—इसमें कोई संदेह नहीं।'
मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान्मम विहङ्गम । यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि ।। ७.१८.
'हे पक्षी, मेरे वर से तुम्हें मृत्यु का कोई भय नहीं; जब तक मनुष्य तुम्हें नहीं मारेंगे, तब तक तुम जीवित रहोगे।'
एते मद्विषयस्था वै मानवाः क्षुद्भयार्दिताः । त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ।। ७.१८.
मेरे क्षेत्र में रहने वाले ये लोग, जो भूख और डर से पीड़ित हैं, जब तुम भोजन कर लोगे, तब ये सब अपने परिवार सहित तृप्त हो जाएंगे।
वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविहारिणम् । श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ।। ७.१८.
फिर वरुण ने गंगा के जल में विहार करने वाले हंस से कहा, 'पंखों पर सवार रहने वालों के स्वामी, प्रेम से भरी मेरी बात सुनो।'
वर्णो मनोहरः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसन्निभः । भविष्यति तवोदग्रः शुद्धफेनसमप्रभः ।। ७.१८.
तुम्हारा सुंदर रंग, जो चंद्रमा के समान कोमल और मनमोहक है, अब उज्ज्वल होकर शुद्ध फेन की तरह चमकेगा।
मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि । प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम् ।। ७.१८.
मेरे शरीर के स्पर्श से तुम सदा आकर्षक रहोगे, और तुम्हें अनुपम आनंद मिलेगा—यही मेरी कृपा का चिन्ह है।
हंसानां हि पुरा राम नीलवर्णः सपाण्डुरः । पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ।। ७.१८.
हे राम, पहले हंसों का रंग नीला और कुछ सफेद था; उनके पंखों के किनारे नीले रहते थे और उनकी छाती घास की नोक जैसी स्वच्छ थी।
अथाब्रवीद्वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् । हैरण्यं सम्प्रयच्छामि वर्णं प्रीतस्तवाप्यहम् ।। ७.१८.
फिर वैश्रवण ने पर्वत पर रहने वाले बगुले से कहा, 'मैं तुमसे प्रसन्न हूँ और तुम्हें सुनहरा रंग देता हूँ।'
सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् । एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ।। ७.१८.
तुम्हारा सिर और उसका कलगी सहित भाग सदा संपन्न और अक्षय रहेगा; यह सुनहरा रंग मेरी कृपा से तुम्हें मिलेगा।
एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्यज्ञोत्सवे सुराः । निवृत्ताः सह राज्ञा ते पुनः स्वभवनं गताः ।। ७.१८.
इस प्रकार उस यज्ञ उत्सव में उन्हें वर देकर देवता लोग राजा के साथ फिर अपने-अपने घर लौट गए।
अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः । नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः ।। ७.१९.
फिर मरुत्त को जीतकर राक्षसों का स्वामी युद्ध की इच्छा से राजाओं के नगरों की ओर चला।
समासाद्य तु राजेन्द्रान्महेन्द्रवरुणोपमान् । अब्रवीद्राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति ।। ७.१९.
राजाओं में श्रेष्ठ, जो इन्द्र और वरुण के समान थे, उनके पास जाकर राक्षसों के स्वामी ने कहा, 'मुझसे युद्ध करो।'
निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एष मे हि सुनिश्चयः । अन्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो नैवोपपद्यते ।। ७.१९.
'या तो कह दो कि तुम मुझसे हार गए हो—मेरा यही निश्चय है; अन्यथा यदि तुम कुछ और करोगे तो मुक्ति नहीं मिलेगी।'
ततस्त्वभीरवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मनिश्चयाः । मन्त्रयित्वा ततो ऽन्योन्यं राजानः सुमहाबलाः । निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः ।। ७.१९.
तब वे बुद्धिमान और धर्मनिष्ठ राजा आपस में विचार कर, शत्रु की महान शक्ति जानकर बोले, 'हम हार गए हैं।'