तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः । कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ।। ७.१३.
जब धन के स्वामी ने दशग्रीव के ऐसे आचरण का समाचार सुना, तो अपने कुल के अनुरूप धर्म और अपने ही आचरण को याद किया।
सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा । लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ।। ७.१३.
तब सौहार्द्र के लिए वैश्रवण ने दशग्रीव के हित की भावना से एक दूत को लंका भेजा।
स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् । मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ।। ७.१३.
वह दूत लंका नगरी पहुँचा और विभीषण से मिला; विभीषण ने धर्म के अनुसार उसका आदर किया और आने का कारण पूछा।
पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च बिभीषणः । सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ।। ७.१३.
राजा और उसके संबंधियों का कुशल-क्षेम पूछने के बाद विभीषण ने उसे सभा में बैठे दशानन के दर्शन कराए।
स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा । जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ।। ७.१३.
वहाँ राजा को अपने तेज से दीप्तिमान देखकर, उसने 'जय हो' कहकर उनका सम्मान किया और फिर चुपचाप खड़ा रहा।
तं तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते । उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ।। ७.१३.
उस उत्तम और सुंदर बिछावन वाले आसन पर बैठे दशग्रीव से दूत ने तब यह कहा।
राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् । उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च ।। ७.१३.
राजन, तुम्हारे भाई ने जो कुछ कहा है, वह सब मैं बताऊँगा; हे वीर, वह तुम्हारे आचरण और कुल दोनों के अनुरूप है।
साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसङ्ग्रहः । साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ।। ७.१३.
बहुत अच्छा, अब तक जो किया गया, वह पर्याप्त है; सद्गुणों का संग्रह हो गया है। अच्छा हो, यदि संभव हो तो धर्म में ही स्थित रहो।
दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः । देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मम श्रुतः ।। ७.१३.
मैंने नन्दन वन को उजड़ा हुआ देखा है, ऋषियों के मारे जाने की बात सुनी है, और हे राजन, तुम्हारे विरुद्ध देवताओं की तैयारी का भी मुझे पता चला है।
निराकृतश्च बहुशस्त्वया ऽहं राक्षसाधिप । अपराद्धा हि बाल्याच्च रमणीयाः स्वबान्धवाः ।। ७.१३.
राक्षसों के स्वामी, तुमने मुझे कई बार ठुकराया है; सच तो यह है कि बचपन में तुमने अपने ही प्रिय संबंधियों के साथ अन्याय किया।
अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् । रौद्रं व्रत्तं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ।। ७.१३.
लेकिन मैं धर्म का पालन करने के लिए हिमालय की चोटी पर गया, कठोर व्रत लेकर, संयमित और इन्द्रियों को वश में रखते हुए।
तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः । सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम् ।। ७.१३.
वहाँ मैंने देवी के साथ प्रभु को देखा; दैवयोग से मेरी बाईं आँख देवी पर पड़ गई।
का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना । रूपं ह्यनुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ।। ७.१३.
मैंने सोचा, 'यह सुंदर स्त्री कौन हो सकती है?' क्योंकि वहाँ कोई और कारण नहीं था—रुद्राणी ने अनुपम रूप धारण कर वहाँ खड़ी थीं।
देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम् ।। ७.१३.
देवी की दिव्य आभा से मेरी बाईं आँख झुलस गई, जैसे धूल से ढका दीपक पीला पड़ जाता है।
ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् । तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समाधारं महाव्रतम् ।। ७.१३.
फिर मैं उस पर्वत की दूसरी विशाल ढलान पर गया और चुपचाप आठ सौ वर्ष तक महान व्रत का पालन करता रहा।
समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः । प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ।। ७.१३.
जब वह नियम पूरा हुआ, वहाँ महादेव प्रसन्न होकर, हर्षित मन से मुझसे बोले।
पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् । प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसा नेन सुव्रत ।। ७.१३.
देवी के रूप को देखने से तुम्हारी दृष्टि पीली हो गई, धर्मज्ञ और दृढ़व्रती, मैं तुम्हारे तप से प्रसन्न हूँ।
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप । तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेव्रतमीदृशम् ।। ७.१३.
यह व्रत मैंने और तुमने, हे धन के स्वामी, दोनों ने किया है; ऐसा व्रत करने वाला तीसरा कोई नहीं है।
व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा । तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ।। ७.१३.
यह दृढ़ व्रत मैंने बहुत पहले स्थापित किया था; इसलिए, हे धनपति, मेरी मित्रता स्वीकार करो।
तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ । देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ।। ७.१३.
तुम्हारे तप से पराजित होकर, हे निष्पाप, अब तुम मेरे मित्र बनो; और तुम्हारी बाईं आँख, जो देवी की आभा से झुलस गई—
एकाक्षिपिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् । एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ।। ७.१३.
'एकाक्षिपिंगल' नाम तुम्हारे लिए सदा रहेगा। इस प्रकार शंकर से मित्रता और अनुमति प्राप्त कर—
आगत्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः ।। ७.१३.
लौटकर मैंने तुम्हारे पापपूर्ण संकल्प के बारे में सुना।
तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् । चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ।। ७.१३.
इसलिए, अधर्मी संगति और कुल की बदनामी से दूर हो जाओ; क्योंकि देवता और ऋषिगण तुम्हारे वध का उपाय सोच रहे हैं।
एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धसंरक्तलोचनः । हस्तौ दन्तांश्च सम्पीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.१३.
ऐसा सुनकर दशग्रीव क्रोध से लाल आँखों वाले हो गए, मुट्ठियाँ और दाँत भींचकर बोले—
विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यस्य प्रभाषसे । नैतत्त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः ।। ७.१३.
दूत, मैंने समझ लिया कि तुम किसका संदेश बोल रहे हो; न तुम वही हो, न तुम्हें मेरे भाई ने भेजा है।
हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः । महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयते किल ।। ७.१३.
धनरक्षक मेरे हित की बात नहीं कहता; मूर्ख, वह तो केवल महादेव से मित्रता का घमंड करता है।
न चेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया । यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम् ।। ७.१३.
तुमने जो कहा, उसे सहना मेरे लिए उचित नहीं है; फिर भी, दूत, अब तक मैंने इसे सहन किया है।
न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मया ऽयमिति मन्यते । तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ।। ७.१३.
वह सोचता है, 'यह मेरा बड़ा भाई, गुरु है, इसलिए मुझे इसे मारना नहीं चाहिए'; लेकिन अब उसके वचन सुनकर मैंने निश्चय कर लिया है।
त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।। ७.१३.
अपने बाहुबल के भरोसे मैं तीनों लोकों को भी जीत लूँगा।
एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते । चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ।। ७.१३.
सिर्फ इसी क्षण में, केवल उसके लिए, मैं चारों लोकपालों को यम के घर भेज दूँगा।