विवर्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम्। सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः
रावणपुत्र राक्षस को पीला पड़ा देख, युद्ध में लगे सौमित्रि से विभीषण ने कहा।
निमित्तान्युपपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे। त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः
मैं इस रावणपुत्र के लिए अशुभ संकेत देख रहा हूँ; हे महाबली, जल्दी करो, यह हार चुका है — इसमें कोई संदेह नहीं।
ततः संधाय सौमित्रिः शरानाशीविषोपमान्। मुमोच विशिखांस्तस्मिन् सर्पानिव विषोल्बणान्
तब सौमित्रि ने विषैले साँपों के समान बाण धनुष पर चढ़ाकर छोड़े, जैसे ज़हरीले साँप छोड़ दिए हों।
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः। मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः
लक्ष्मण के बाणों से, जिनका स्पर्श इन्द्र के वज्र जैसा था, वह थोड़ी देर के लिए अचेत सा हो गया, उसकी सारी इंद्रियाँ विचलित हो गईं।
उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः। ददर्शावस्थितं वीरमाजौ दशरथात्मजम्। सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः
थोड़ी देर में होश में आकर, इंद्रियाँ लौटते ही उसने रणभूमि में खड़े वीर दशरथनंदन को देखा; फिर क्रोध से उसकी आँखें लाल हो गईं और वह सौमित्रि पर टूट पड़ा।
अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः। किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम्। निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे
उसके पास जाकर उसने फिर कठोर वचन कहे — 'क्या तुम्हें वह पहली लड़ाई याद नहीं, जब तुम और तुम्हारा भाई बंधे हुए रणभूमि में तड़प रहे थे?'
युवां खलु महायुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः। शायितौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ
'वास्तव में, उस महायुद्ध में, तुम दोनों अपने श्रेष्ठ योद्धाओं सहित, वज्र और बिजली जैसे बाणों से पहले ही भूमि पर गिरा दिए गए थे और मूर्छित हो गए थे।'
स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम्। गन्तुमिच्छसि यन्मां त्वमाधर्षयितुमिच्छसि
'मुझे लगता है तुम्हारी याददाश्त चली गई है, या फिर तुम यमलोक जाना चाहते हो, तभी मुझे उकसा रहे हो।'
यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः। अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः
'अगर पहली लड़ाई में तुमने मेरा पराक्रम नहीं देखा, तो आज मैं तुम्हें दिखाऊँगा; अब डटे रहो।'
इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम्। दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः
ऐसा कहकर उसने सात बाणों से लक्ष्मण को और दस तीखे बाणों से हनुमान को घायल कर दिया।
ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान्। क्रोधाद् द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम्
फिर, वीरता से भरे हुए, क्रोध में दुगना उग्र होकर, उसने सैकड़ों अच्छे बाणों से विभीषण को बेध डाला।
तद् दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा। अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत् किंचिदिति ब्रुवन्
इन्द्रजीत का वह कार्य देखकर, राम के छोटे भाई ने उसकी परवाह न करते हुए हँसकर यह कहा।
मुमोच च शरान् घोरान् संगृह्य नरपुंगवः। अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि
मनुष्यों में श्रेष्ठ लक्ष्मण ने भयानक बाण उठाकर, निर्भय और क्रोधित होकर, युद्ध में रावणपुत्र पर छोड़ दिए।
नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ति निशाचर। लघवश्चाल्पवीर्याश्च शरा हीमे सुखास्तव
हे निशाचर, जो वीर युद्ध में आते हैं, वे इस तरह प्रहार नहीं करते; तुम्हारे ये बाण हल्के और कमजोर हैं, मेरे लिए तो ये बहुत आसान हैं।
नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे युद्धकाङ्क्षिणः। इत्येवं तं ब्रुवन् धन्वी शरैरभिववर्ष ह
सच्चे वीर ऐसे युद्ध नहीं करते जैसे तुम कर रहे हो, युद्ध की इच्छा में। ऐसा कहकर उस धनुर्धर ने उस पर बाणों की वर्षा कर दी।
तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं काञ्चनं महत्। व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात्
उसके बाणों से उसका बड़ा सुनहरा कवच चूर-चूर होकर रथ के फर्श पर इस तरह बिखर गया जैसे आकाश से तारे गिर पड़े हों।
विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः। इन्द्रजित् समरे वीरः प्रत्यूषे भानुमानिव
कवच छूट जाने पर और बाणों से घायल होकर वह वीर इन्द्रजीत युद्ध में ऐसे खड़ा था जैसे भोर का सूरज।
ततः शरसहस्रेण संक्रुद्धो रावणात्मजः। बिभेद समरे वीरो लक्ष्मणं भीमविक्रमः
फिर रावण का पुत्र क्रोध में भरकर, भयंकर पराक्रमी वीर, लक्ष्मण को युद्ध में हजार बाणों से बेध डाला।
व्यशीर्यत महद्दिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य तु। कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुररिंदमौ
लक्ष्मण का दिव्य बड़ा कवच भी चूर-चूर हो गया; दोनों शत्रुओं को हराने वाले एक-दूसरे के प्रहारों का जवाब देते हुए खड़े रहे।
अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ तौ युध्येतां तुमुलं युधि। शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ
दोनों बार-बार गहरी साँसें लेते हुए, भयंकर युद्ध करते रहे; उनके सारे अंग बाणों से कटे हुए थे और चारों ओर से खून से लथपथ थे।
सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः। ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ। बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ
बहुत देर तक वे दोनों महापुरुष, युद्ध की कला में निपुण, एक-दूसरे को तीखे बाणों से मारते रहे और विजय के लिए प्रयत्न करते रहे।
तौ शरौघैस्तथाकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ। सृजन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव
वे दोनों बाणों की धाराओं से ढँके हुए, कवच और ध्वज कटे हुए, गर्म खून बहा रहे थे जैसे दो झरने।
शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम्। सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः
फिर जब वे दोनों भयंकर गर्जना के साथ बाणों की भीषण वर्षा करने लगे, तो ऐसा लगा जैसे आकाश में दो काले मेघ गरज रहे हों।
तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः। न च तौ युद्धवैमुख्यं क्लमं चाप्युपजग्मतुः
जब वे दोनों युद्ध करते रहे, तो बहुत समय बीत गया; फिर भी न तो वे युद्ध से पीछे हटे और न ही थके।
अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः। शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः
दोनों शस्त्रविद्या में श्रेष्ठ बार-बार अपने अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए, आकाश में तरह-तरह के बाणों की रचना करने लगे।
व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च। उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ
दोनों, नर और राक्षस, दोष रहित और फुर्तीले होकर, युद्ध में भयंकर और अद्भुत कौशल दिखा रहे थे।
तयोः पृथक् पृथग् भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः। स कम्पं जनयामास निर्घात इव दारुणः
उन दोनों के बीच अलग-अलग भयंकर हथेलियाँ टकराने की आवाज़ सुनाई दी, जो भयंकर गड़गड़ाहट की तरह डर पैदा करने वाली थी।
तयोः स भ्राजते शब्दस्तथा समरमत्तयोः। सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव
युद्ध में मतवाले उन दोनों की आवाज़ आकाश में दो भयानक बादलों की गर्जना जैसी गूँज रही थी।
सुवर्णपुंखैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ। प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ
दोनों बलवान और प्रसिद्ध, विजय के लिए दृढ़, सुनहरी पंखों वाले बाणों से घायल होकर खून बहा रहे थे।
ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुंखाः शरा युधि। असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम्
उनके शरीरों पर गिरे हुए सोने के पंखों वाले बाण, रक्त से सने हुए, फिसलकर धरती में समा गए।