गोपुराट्टप्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च। प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम्
गेट, बुर्ज, गलियों और तरह-तरह की जगहों में, महलों में भी, प्रसन्न वानरों ने हर ओर आग लगा दी।
तेषां गृहसहस्राणि ददाह हुतभुक् तदा। प्रासादाः पर्वताकाराः पतन्ति धरणीतले
उस समय अग्निदेव ने उनके हजारों घर जला दिए; पर्वत जैसे विशाल महल धरती पर गिर पड़े।
अगुरुर्दह्यते तत्र परं चैव सुचन्दनम्। मौक्तिका मणयः स्निग्धा वज्रं चापि प्रवालकम्
वहाँ अगर, उत्तम चंदन, चमकदार मोती, चिकने रत्न, हीरे और मूंगे सब जल गए।
क्षौमं च दह्यते तत्र कौशेयं चापि शोभनम्। आविकं विविधं चौर्णं काञ्चनं भाण्डमायुधम्
वहाँ कपड़ा, सुंदर रेशम, तरह-तरह के ऊनी वस्त्र, चूर्ण, सोने के बर्तन और अस्त्र-शस्त्र भी जल गए।
नानाविकृतसंस्थानं वाजिभाण्डपरिच्छदम्। गजग्रैवेयकक्ष्याश्च रथभाण्डांश्च संस्कृतान्
अलग-अलग आकार के घोड़ों के सामान, हाथियों की कवच और पट्टे, और सुंदर रथों के उपकरण भी जलकर नष्ट हो गए।
तनुत्राणि च योधानां हस्त्यश्वानां च वर्म च। खड्गा धनूंषि ज्याबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः
योधाओं के कवच, हाथी-घोड़ों के बख्तर, तलवारें, धनुष, प्रत्यंचा, बाण, भाले, अंकुश और शूल—all जल गए।
रोमजं वालजं चर्म व्याघ्रजं चाण्डजं बहु। मुक्तामणिविचित्रांश्च प्रासादांश्च समन्ततः
बाल, ऊन, बाघ की खाल, पक्षियों की खाल और मोती-रत्नों से सजे महल चारों ओर जलकर नष्ट हो गए।
विविधानस्त्रसंघातानग्निर्दहति तत्र वै। नानाविधान् गृहांश्चित्रान् ददाह हुतभुक् तदा
वहाँ तरह-तरह के अस्त्र-शस्त्रों के भंडार अग्नि में जल गए और अग्निदेव ने उस समय अनेक सुंदर और विचित्र घर भी भस्म कर दिए।
आवासान् राक्षसानां च सर्वेषां गृहगृध्नुनाम्। हेमचित्रतनुत्राणां स्रग्भाण्डाम्बरधारिणाम्
उसने उन सब लालची राक्षसों के घर जला डाले, जो सोने से सजे हुए कवच, हार, गहने और वस्त्र पहने रहते थे।
सीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनाम्। कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसंजातमन्युनाम्
जो मदिरा पीते थे, जुआ खेलते थे, नशे में चूर होकर इधर-उधर घूमते थे, जिनके वस्त्र उनकी प्रियतमा के पास लटक रहे थे, और जो शत्रुता के कारण क्रोध से भरे हुए थे।
गदाशूलासिहस्तानां खादतां पिबतामपि। शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह
जो गदा, भाला और तलवार लिए हुए थे, जो खाते-पीते थे, यहाँ तक कि जो अपने प्रियजनों के साथ कीमती बिस्तरों पर सो रहे थे—उन सबको भी उसने जला दिया।
त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रानादाय सर्वतः। तेषां शतसहस्राणि तदा लङ्कानिवासिनाम्
जो डर के मारे अपने बच्चों को लेकर हर ओर भाग रहे थे, ऐसे लंका-निवासियों के लाखों लोग उस समय वहाँ थे।
अदहत् पावकस्तत्र जज्वाल च पुनः पुनः। सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च
वहाँ अग्निदेव ने उन्हें जलाया और बार-बार भयंकर ज्वाला से प्रज्वलित हुए; जिन महलों में बहुमूल्य वस्तुएँ और गूढ़ गुण भरे थे, वे भी जल उठे।
हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च। तत्र चित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि सर्वशः
वहाँ सोने-चाँदी के अर्द्धचंद्र और चंद्रशाला से ऊँचे महल थे, जिनकी खिड़कियाँ सुंदर चित्रों से सजी थीं और अपने-अपने चबूतरों पर स्थित थीं।
मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव दिवाकरम्। क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निःस्वनैः
रत्नों और मूंगे से सजे वे महल ऐसे चमक रहे थे मानो सूर्य को छू रहे हों; वहाँ क्रौंच, मोर की वीणा और गहनों की झंकार गूँज रही थी।
नादितान्यचलाभानि वेश्मान्यग्निर्ददाह सः। ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे
अग्नि ने उन अचल पर्वतों जैसे गूँजते महलों को जला डाला; अग्नि से घिरे हुए तोरण द्वार भी चमक उठे।
विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि घर्मगे। ज्वलनेन परीतानि गृहाणि प्रचकाशिरे
गर्मी में बिजली से घिरे बादलों की तरह, अग्नि से घिरे हुए वे घर दूर-दूर तक चमक रहे थे।
दावाग्निदीप्तानि यथा शिखराणि महागिरेः। विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः
जैसे किसी महान पर्वत की चोटियाँ जंगल की आग से जल उठती हैं, वैसे ही महलों में सोती हुई श्रेष्ठ स्त्रियाँ भी जल रही थीं।
त्यक्ताभरणसंयोगा हाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः। तत्र चाग्निपरीतानि निपेतुर्भवनान्यपि
अपने गहनों से वंचित वे स्त्रियाँ ऊँचे स्वर में 'हाय! हाय!' कहकर रो पड़ीं, और वहाँ अग्नि से घिरे हुए घर भी गिरने लगे।
वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि महागिरेः। तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे
जैसे इन्द्र के वज्र से आहत पर्वत की चोटियाँ दूर से चमकती हैं, वैसे ही वे जलते हुए महल भी दूर से दिखाई दे रहे थे।
हिमवच्छिखराणीव दह्यमानानि सर्वशः। हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैरपि
जैसे हिमालय की चोटियाँ पूरी तरह जल रही हों, वैसे ही उन महलों की छतें भी प्रज्वलित ज्वालाओं से धधक रही थीं।
रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैरिव किंशुकैः। हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तैर्मुक्तैश्च तुरगैरपि। बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः
रात में वह लंका ऐसे दिख रही थी मानो उसमें किम्शुक के फूल खिले हों; हाथी-प्रमुखों द्वारा छोड़े गए हाथी और खुले घोड़े इधर-उधर दौड़ रहे थे; वह लंका संसार के अंत में भटके हुए मगरों से व्याकुल समुद्र जैसी हो गई थी।
अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा क्वचिद् भीतोऽपसर्पति। भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्वचिदश्वो निवर्तते
कहीं खुला हुआ घोड़ा देखकर हाथी डरकर पीछे हट जाता, तो कहीं डरे हुए हाथी को देखकर घोड़ा भी भयभीत होकर लौट जाता।
लङ्कायां दह्यमानायां शुशुभे च महोदधिः। छायासंसक्तसलिलो लोहितोद इवार्णवः
जब लंका जल रही थी, तब महान समुद्र भी अपनी छाया मिली हुई लालिमा से युक्त जल के कारण रक्तवर्ण समुद्र जैसा सुशोभित हो रहा था।
सा बभूव मुहूर्तेन हरिभिर्दीपिता पुरी। लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुन्धरा
कुछ ही क्षण में वह पुरी वानरों द्वारा जला दी गई, जैसे प्रलय के समय यह पृथ्वी भयंकर अग्नि में जल रही हो।
नारीजनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः। स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे शतयोजनम्
गाढ़े धुएँ से घिरी स्त्रियों की ऊँची चीखें और जलती हुई अग्नि की गर्जना सौ योजन दूर तक सुनाई दे रही थी।
प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान् निर्गतान् बहिः। सहसा ह्युत्पतन्ति स्म हरयोऽथ युयुत्सवः
जिन राक्षसों के शरीर जल चुके थे और जो बाहर निकले थे, उन पर युद्ध के लिए उत्सुक वानर अचानक झपट पड़े।
उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनम्। दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं च व्यनादयत्
वानरों और राक्षसों की गूंजती हुई आवाज़ें दसों दिशाओं, समुद्र और धरती में फैल गईं।
विशल्यौ च महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ। असम्भ्रान्तौ जगृहतुस्ते उभे धनुषी वरे
महात्मा राम और लक्ष्मण, दोनों बिना घबराए और बिना घायल हुए, अपने श्रेष्ठ धनुष उठा लेते हैं।
ततो विस्फारयामास रामश्च धनुरुत्तमम्। बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः
इसके बाद राम ने अपना महान धनुष खींचा, जिससे भयानक आवाज़ हुई और राक्षस डर से कांप उठे।