इति कृत्वा मतिं वीराः संजग्मुः संयुगार्थिनः। जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान्
ऐसा निश्चय कर वे वीर युद्ध के लिए आगे बढ़े। वे गरजे, शंख बजाए और बाण चलाए।
जगृहुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः। क्ष्वेडितास्फोटितानां वै संचचालेव मेदिनी
वे महात्मा, युद्ध में उग्र होकर, शस्त्र उठाकर निकले। उनके ललकार और प्रहारों की आवाज़ से धरती कांप उठी।
रक्षसां सिंहनादैश्च संस्फोटितमिवाम्बरम्। तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः
राक्षसों की सिंहगर्जना से आकाश गूंज उठा। वे बलशाली राक्षसराज हर्षित होकर बाहर निकले।
ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम्। हरयोऽपि महात्मानो ददृशू राक्षसं बलम्
उन्होंने वानरों की सेना को देखा, जो पत्थर और वृक्ष उठाए हुए थी। और महात्मा वानरों ने भी राक्षसों की सेना देखी।
हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम्। नीलजीमूतसंकाशं समुद्यतमहायुधम्
हाथी, घोड़े और रथों से भरी, सैकड़ों घंटियों से गूंजती, नीले बादलों जैसी गहरी, और बड़े-बड़े शस्त्रों से सुसज्जित वह सेना थी।
दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैर्ऋतैः सर्वतो वृतम्। तद् दृष्ट्वा बलमायातं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः
चारों ओर से प्रज्वलित अग्नि के समान रात्रिचर राक्षसों से घिरी हुई वह सेना जब आती दिखी, तो वानरों ने अपना लक्ष्य पा लिया।
समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्मुहुर्मुहुः। अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः
वे बड़े-बड़े पर्वत उठाकर बार-बार गरजने लगे। वानर राक्षसों को सहन न कर सके और जोर-जोर से ललकारने लगे।
ततः समुत्कृष्टरवं निशम्य रक्षोगणा वानरयूथपानाम्। अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं महाबला भीमतरं प्रणेदुः
फिर राक्षसों और वानर सेनापतियों की ऊँची गर्जना सुनकर, बलशाली राक्षस शत्रुओं के प्रचंड उल्लास को सह न सके और और भी भयंकर गरज उठे।
ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः। विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा
वानर सेनापति उस भयानक राक्षस सेना में घुस गए और पर्वत उठाए हुए पर्वतों के शिखरों की तरह इधर-उधर घूमने लगे।
केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः। रक्षःसैन्येषु संक्रुद्धाः केचिद् द्रुमशिलायुधाः
कुछ वानर आकाश में कूद गए, कुछ धरती पर, और कुछ क्रोधित होकर वृक्ष और पत्थर लेकर राक्षसों की सेना पर टूट पड़े।
द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान् गृह्य वानरपुङ्गवाः। तद् युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसंकुलम्
वानर श्रेष्ठों ने मोटे तनों वाले वृक्ष पकड़ लिए। वह युद्ध राक्षसों और वानरों से भर गया और अत्यंत भयानक हो गया।
ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम्। बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः
उन्होंने वृक्षों, पत्थरों और पर्वतों से निरंतर वर्षा की। बाणों की बौछार से रोके जाने पर भी भयानक पराक्रमी वानर आगे बढ़ते रहे।
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः। शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः
युद्ध में राक्षस और वानर सिंह की तरह गरजने लगे। वानरों ने पत्थरों से राक्षसों को चूर-चूर कर दिया।
निर्जघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान्। केचिद् रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि
क्रोधित होकर उन्होंने युद्ध में कवच और आभूषणों से सजे राक्षसों को मार गिराया, कुछ को रथों पर और कुछ को हाथी-घोड़ों पर भी परास्त किया।
निर्जघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातुधानान् प्लवङ्गमाः। शैलशृङ्गान्विताङ्गास्ते मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः
वानरों ने अचानक कूदकर राक्षसों पर हमला किया, जिनके शरीर पर्वतों की चोटियों से सजे थे। उनके घूंसे खून से सने थे और आँखें क्रोध में लाल हो रही थीं।
चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः। राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान्
वहाँ राक्षसों के श्रेष्ठ लोग लड़खड़ाए, गिर पड़े और गरज उठे। राक्षसों ने तीखे बाणों से वानर और हाथियों को बेध डाला।
शूलमुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः। अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः
वे दोनों दल भाले, गदा, तलवार, भाला और शक्ति से एक-दूसरे पर वार करने लगे, और सब अपने-अपने विजय के लिए भिड़ गए।
रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः। ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः
वहाँ वानर और राक्षस, जिनके शरीर शत्रुओं के खून से सने थे, एक-दूसरे पर पर्वत और तलवारें फेंकने लगे।
मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणितोक्षिता। विकीर्णैः पर्वताकारै रक्षोभिरभिमर्दितैः। आसीद् वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः
कुछ ही पलों में धरती खून से लथपथ और ढक गई, जहाँ पर्वत जैसे राक्षसों के शव बिखरे पड़े थे, और युद्ध के उन्माद में रौंदी गई थी। उस समय भूमि युद्ध में मग्न योद्धाओं से भर गई थी।
आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशैलाश्च वानराः। पुनरङ्गैस्तदा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम्
टूटे हुए पर्वतों से घायल और फेंके गए वानर फिर भी अपने शरीर से पास-पास आकर अद्भुत युद्ध करने लगे।
वानरान् वानरैरेव जघ्नुस्ते नैर्ऋतर्षभाः। राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि
राक्षसों के श्रेष्ठ वानरों को वानरों से ही मार रहे थे, और वानर भी राक्षसों को राक्षसों से ही पछाड़ रहे थे।
आक्षिप्य च शिलाः शैलाञ्जघ्नुस्ते राक्षसास्तदा। तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः
उस समय राक्षसों ने शिलाएँ और पर्वत उठाकर फेंके और अपने शत्रुओं को मारा; वानरों ने उनके शस्त्र तोड़कर राक्षसों को पछाड़ दिया।
निर्जघ्नुः शैलशृङ्गैश्च बिभिदुश्च परस्परम्। सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः
राक्षस और वानर पर्वतों की चोटियों से एक-दूसरे को मारने और तोड़ने लगे, और युद्ध में दोनों दल सिंह की तरह गरज उठे।
छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः। रुधिरं प्रसृतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः
राक्षसों के कवच और शरीर की रक्षा टूट गई थी, वे वानरों द्वारा मारे गए; वहाँ उनका खून ऐसे बह रहा था जैसे पेड़ों से रस टपकता है।
रथेन च रथं चापि वारणेनापि वारणम्। हयेन च हयं केचिन्निर्जघ्नुर्वानरा रणे
कुछ वानरों ने युद्ध में रथ से रथ, हाथी से हाथी और घोड़े से घोड़े को गिरा दिया।
क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः। राक्षसा वानरेन्द्राणां बिभिदुः पादपान् शिलाः
राक्षसों ने कटीले, अर्धचंद्राकार और तीखे बाणों से वानर सेनापतियों द्वारा फेंके गए पेड़ और शिलाएँ चूर-चूर कर दीं।
विकीर्णाः पर्वतास्तैश्च द्रुमच्छिन्नैश्च संयुगे। हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत्
युद्ध में पर्वत बिखर गए, पेड़ कट गए, और वानर-राक्षसों के मारे जाने से धरती दुर्गम हो गई।
ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः संग्राममासाद्य भयं विमुच्य। युद्धं स्म सर्वे सह राक्षसैस्ते नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः
वे वानर, गर्व और उत्साह से भरे, युद्धभूमि में पहुँचकर डर छोड़कर, राक्षसों के साथ तरह-तरह के अस्त्र-शस्त्र लेकर निर्भयता से युद्ध करने लगे।
तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु। निपात्यमानेषु च राक्षसेषु महर्षयो देवगणाश्च नेदुः
उस भयानक और भीषण संग्राम के आरंभ में, जब वानर सेनापति हर्षित थे और राक्षस गिराए जा रहे थे, तब महर्षि और देवताओं का समूह भी गर्जना करने लगा।
ततो हयं मारुततुल्यवेग- मारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य। नरान्तको वानरसैन्यमुग्रं महार्णवं मीन इवाविवेश
तब नरान्तक ने वायु के समान वेग वाले घोड़े पर चढ़कर, तीखी शक्ति हाथ में लेकर, उग्र वानर सेना में ऐसे घुस गया जैसे कोई मछली विशाल समुद्र में जाती है।