शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः। बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च
उसने बगुले के पंख जैसे नुकीले और सीधे बाणों से वहाँ सात, आठ, नौ और पाँच वानरों को बेध डाला।
विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्। त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः संकृत्तदेहिनः। अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः
वज्रदंष्ट्र, अत्यंत क्रोध और पराक्रम से भरा हुआ, वानरों के शरीरों को बाणों से चीरता गया; सभी वानर दल डरकर अंगद के पास वैसे ही भागे जैसे लोग अपने सृष्टिकर्ता के पास जाते हैं।
ततो हरिगणान् भग्नान् दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा। क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत
तब वानर सेना को टूटा हुआ देखकर, वालि पुत्र अंगद ने क्रोध से उसकी ओर देख रहे वज्रदंष्ट्र को भी क्रोध से देखा।
वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौ योयुध्येते परस्परम्। चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव
वज्रदंष्ट्र और अंगद दोनों ही अत्यंत क्रोधित होकर आपस में भिड़ गए, जैसे दो उग्र हाथी आमने-सामने लड़ते हैं।
ततः शतसहस्रेण हरिपुत्रं महाबलम्। जघान मर्मदेशेषु शरैरग्निशिखोपमैः
फिर उसने आग की लपटों जैसे चमकते हुए एक लाख बाणों से शक्तिशाली वानर पुत्र के शरीर के नाज़ुक स्थानों पर वार किया।
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः। चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः
सारा शरीर लहू से सना हुआ, शक्तिशाली वालि पुत्र अंगद ने भयानक बल से एक पेड़ वज्रदंष्ट्र की ओर फेंका।
दृष्ट्वा पतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः। चिच्छेद बहुधा सोऽपि मथितः प्रापतद् भुवि
उस राक्षस ने उड़ते हुए उस पेड़ को देखकर भी तनिक भी नहीं घबराया और उसे कई टुकड़ों में काट डाला; वह पेड़ चूर-चूर होकर ज़मीन पर गिर पड़ा।
तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः। प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च
वज्रदंष्ट्र के पराक्रम को देखकर, वानरों में श्रेष्ठ अंगद ने एक विशाल पर्वत उठाया, उसे जोर से फेंका और गर्जना की।
तमापतन्तं दृष्ट्वा स रथादाप्लुत्य वीर्यवान्। गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत
उसे अपनी ओर आते देख, वह वीर अपने रथ से कूद पड़ा, गदा हाथ में लेकर बिना डरे धरती पर डटकर खड़ा हो गया।
अङ्गदेन शिला क्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि। सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा
अंगद द्वारा फेंकी गई शिला युद्ध के बीच में जा गिरी और उसने उसके रथ को पहियों, धुरी और घोड़ों समेत चकनाचूर कर दिया।
ततोऽन्यच्छिखरं गृह्य विपुलं द्रुमभूषितम्। वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास वानरः
फिर वानर ने एक और विशाल, वृक्षों से ढकी चोटी उठाकर वज्रदंष्ट्र के सिर पर दे मारी।
अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः सुमूर्च्छितः। मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन्
वज्रदंष्ट्र के मुख से लहू बहने लगा, वह बुरी तरह चकरा गया और कुछ देर तक गदा को पकड़े हुए, जोर-जोर से साँस लेता रहा।
स लब्धसंज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम्। जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः
फिर होश में आकर, अत्यंत क्रोधित राक्षस ने सामने खड़े वालि पुत्र को गदा से छाती पर प्रहार किया।
गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमकुर्वत। अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ
इसके बाद दोनों ने अपनी-अपनी गदा फेंक दी और वहाँ मुष्टियुद्ध करने लगे; वानर और राक्षस एक-दूसरे पर घूँसे बरसाने लगे।
रुधिरोद्गारिणौ तौ तु प्रहारैर्जनितश्रमौ। बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव
दोनों के शरीर से लहू बह रहा था, चोटों से थक गए थे, फिर भी वे दोनों वीरता से डटे रहे, जैसे आकाश में अंगारक और बुध चमकते हैं।
ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः। उत्पाट्य वृक्षं स्थितवानासीत् पुष्पफलैर्युतः
फिर वानरों में श्रेष्ठ, तेजस्वी अंगद ने फूल-फलों से लदा हुआ एक पेड़ उखाड़ लिया और तैयार खड़ा हो गया।
जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम्। किङ्किणीजालसंछन्नं चर्मणा च परिष्कृतम्
उसने एक सुंदर, चौड़ी तलवार और घंटियों से सजे हुए बैल की खाल को लिया और खाल को कमर में बाँध लिया।
चित्रांश्च रुचिरान् मार्गांश्चेरतुः कपिराक्षसौ। जघ्नतुश्च तदान्योन्यं नर्दन्तौ जयकांक्षिणौ
वानर और राक्षस रंग-बिरंगे सुंदर रास्तों पर घूमते हुए, गर्जना करते और विजय की इच्छा से एक-दूसरे पर वार करते रहे।
व्रणैः सास्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ। युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ
रक्त से सने घावों से ढके हुए, वे दोनों ऐसे चमक रहे थे जैसे फूलों से लदे किंशुक के पेड़। युद्ध करते-करते थक कर, दोनों घुटनों के बल ज़मीन पर बैठ गए।
निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः। उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः
पल भर में ही, अंगद, जो वानरों में सबसे बलवान था, उसकी आँखें तेज़ से चमक उठीं, और वह ऐसे उठ खड़ा हुआ जैसे डंडे से मारा गया साँप फुर्ती से उठता है।
निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः। जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः
वालि के पराक्रमी पुत्र ने, एक साफ़ और चमकदार तलवार से, वज्रदंष्ट्र का बड़ा सिर काट डाला।
रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा। तच्च तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः
उसका शरीर, जो खून से लथपथ था, दो टुकड़ों में गिर पड़ा, और उसकी सुंदर, तलवार से कटी हुई, बड़ी-बड़ी आँखों वाली गर्दन अलग जा पड़ी।
वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः। त्रस्ता ह्यभ्यद्रवँल्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः। विषण्णवदना दीना ह्रिया किंचिदवाङ्मुखाः
वज्रदंष्ट्र को मरा हुआ देखकर, राक्षस डर और घबराहट में भरकर लंका की ओर भागने लगे। वानरों के मारने पर वे भागते हुए, उदास, निराश और शर्म से सिर झुकाए हुए थे।
निहत्य तं वज्रधरः प्रतापवान् स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये। जगाम हर्षं महितो महाबलः सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः
वज्रदंष्ट्र का वध करके, पराक्रमी और तेजस्वी वालि के पुत्र ने वानर सेना के बीच बहुत आनंद पाया, जैसे सहस्र नेत्रों वाले इन्द्र देवताओं से घिरे हुए प्रसन्न होते हैं।
thumb|पञ्चपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥६-
अब पचपनवां सर्ग सुनिए।
वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा वालिपुत्रेण रावणः। बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमुपस्थितम्
जब रावण ने सुना कि वज्रदंष्ट्र को वालि के पुत्र ने मार डाला है, तो उसने अपनी सेना के सेनापति से, जो हाथ जोड़कर सामने खड़ा था, कहा—
शीघ्रं निर्यान्तुदुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः। अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रास्त्रकोविदम्
शक्तिशाली और अपराजेय राक्षसों को जल्दी बाहर भेजो, और उनके आगे-आगे सभी अस्त्र-शस्त्रों के जानकार अकम्पन को रखो।
एष शास्ता च गोप्ता च नेता च युधि सत्तमः। भूतिकामश्च मे नित्यं नित्यं च समरप्रियः
यह मेरा अनुशासनकर्ता, रक्षक और युद्ध में नेता है, सदा मेरी भलाई चाहता है और हमेशा युद्ध के लिए तैयार रहता है।
एष जेष्यति काकुत्स्थौ सुग्रीवं च महाबलम्। वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यति न संशयः
यह निःसंदेह काकुत्स्थ वंशजों, बलवान सुग्रीव और अन्य भयानक वानरों को परास्त करेगा और मार डालेगा।
परिगृह्य स तामाज्ञां रावणस्य महाबलः। बलं सम्प्रेरयामास तदा लघुपराक्रमः
रावण की आज्ञा पाकर, वह बलशाली सेनापति, जो बहुत तेज़ था, सेना को तुरंत भेजने लगा।