ते बद्धघण्टा बलिनो घोररूपा निशाचराः। विनद्यमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन्
शक्तिशाली, भयानक रूप वाले, घंटियाँ बाँधे हुए, गर्जना करते और प्रसन्न निशाचर धूम्राक्ष को घेरकर खड़े हो गए।
विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः। गदाभिः पट्टिशैर्दण्डैरायसैर्मुसलैरपि
वे तरह-तरह के हथियारों से सुसज्जित थे—कुछ के हाथ में भाले, गदा, डंडे, लोहे की छड़ें और मुसल थे।
परिघैर्भिन्दिपालैश्च भल्लैः पाशैः परश्वधैः। निर्ययू राक्षसा घोरा नर्दन्तो जलदा यथा
कुछ के पास परिघ, भिंडिपाल, तीर, फंदे और कुल्हाड़ियाँ थीं; वे भयानक राक्षस बादलों की तरह गर्जना करते हुए निकल पड़े।
रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलंकृतैः। सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः
कुछ कवच पहने, ध्वजाओं से सजे रथों में और सोने की जाली से अलंकृत, भिन्न-भिन्न मुख वाले खच्चरों पर सवार थे।
हयैः परमशीघ्रैश्च गजैश्चैव मदोत्कटैः। निर्ययुर्नैर्ऋतव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः
कुछ परम तीव्र गति वाले घोड़ों और मदमस्त हाथियों पर सवार थे; वे रात्रि के व्याघ्रों जैसे दुर्जेय और कठिनाई से पास आने योग्य थे।
वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषितैः। आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिःस्वनः
धूम्राक्ष ने भेड़िए और सिंह के मुख वाले, सोने से सजे खच्चरों से जुते दिव्य रथ पर सवार होकर प्रस्थान किया, जिसकी ध्वनि खच्चरों के चिल्लाने से गूँज रही थी।
स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः। हसन् वै पश्चिमद्वाराद्धनूमान् यत्र तिष्ठति
वह महान पराक्रमी धूम्राक्ष, राक्षसों से घिरा हुआ, हँसता हुआ पश्चिमी द्वार से निकला, जहाँ हनुमान खड़े थे।
रथप्रवरमास्थाय खरयुक्तं खरस्वनम्। प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमदर्शनम्
वह अपने श्रेष्ठ रथ पर सवार हुआ, जो खच्चरों से जुता था और उनकी आवाज़ से गूँज रहा था; वह भयानक रूप वाला, अत्यंत डरावना राक्षस आगे बढ़ा।
अन्तरिक्षगताः क्रूराः शकुनाः प्रत्यषेधयन्। रथशीर्षे महाभीमो गृध्रश्च निपपात ह
आकाश में उड़ते हुए क्रूर पक्षियों ने उसका रास्ता रोका, और एक विशाल, भयंकर गिद्ध उसके रथ के ऊपर गिर पड़ा।
ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः। रुधिरार्द्रो महान् श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि
उसके ध्वज के अग्रभाग पर मांस और पत्थरों के टुकड़े बंधे हुए गिरे; एक बड़ा, सफेद, रक्त से सना, सिरविहीन धड़ भूमि पर गिर पड़ा।
विस्वरं चोत्सृजन्नादान् धूम्राक्षस्य निपातितः। ववर्ष रुधिरं देवः संचचाल च मेदिनी
भयानक आवाज़ें निकालते हुए वह धूम्राक्ष पर गिरा; आकाश से रक्त की वर्षा होने लगी और धरती काँप उठी।
प्रतिलोमं ववौ वायुर्निर्घातसमनिःस्वनः। तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे
हवा विपरीत दिशा में गरजती हुई चली; चारों ओर घना अंधकार छा गया और दिशाएँ दिखाई नहीं दे रही थीं।
स तूत्पातांस्ततो दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान्। प्रादुर्भूतान् सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितोऽभवत्। मुमुहू राक्षसाः सर्वे धूम्राक्षस्य पुरःसराः
इन भयानक और डरावने अपशकुनों को देखकर, जो राक्षसों के लिए भय का संकेत थे, धूम्राक्ष घबरा गया; धूम्राक्ष के साथ सभी राक्षस भी भ्रमित हो उठे।
ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरै- र्वृतोऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली। ददर्श तां राघवबाहुपालितां महौघकल्पां बहु वानरीं चमूम्
फिर वह अत्यंत भयानक और बलशाली निशाचर, अनेक राक्षसों से घिरा हुआ और युद्ध के लिए उत्सुक होकर बाहर निकला और उसने राघव के संरक्षण में रहने वाली, विशाल बाढ़ के समान वानरों की सेना को देखा।
thumb|द्विपञ्चाशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥६-
श्रीवाल्मीकि रामायण के युद्धकाण्ड का बावनवाँ सर्ग सुनिए।
धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम्। विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः
धूम्राक्ष को, जो भयंकर पराक्रमी राक्षस था, आगे बढ़ते देखकर सभी वानर प्रसन्न होकर और युद्ध की इच्छा से गर्जना करने लगे।
तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे कपिरक्षसाम्। अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः
उन वानरों और राक्षसों के बीच भयंकर युद्ध छिड़ गया, जिसमें वे एक-दूसरे को भयानक वृक्षों, भालों और गदाओं से मारने लगे।
राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः। वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः
भयंकर राक्षसों ने चारों ओर से वानरों को काट डाला, वहीं वानरों ने भी वृक्षों से राक्षसों को धराशायी कर दिया।
राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः। विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः
क्रोधित राक्षसों ने तीखे और सीधे चलने वाले बाणों से, जिन पर बगुले के पंख लगे थे, वानरों को बेध डाला।
ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः। घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः
उन्होंने भयानक गदाओं, तलवारों, कीलदार गदाओं, डरावने लोहे के डंडों और तरह-तरह के सजे हुए त्रिशूलों से भी वार किए।
विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः। अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्
राक्षसों द्वारा घायल किए जाने पर भी वे बलशाली वानर, क्रोध से भरे हुए, निर्भय होकर अद्भुत कार्य करने लगे।
शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः। जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः
तीरों से शरीर और भालों से अंग विदीर्ण होने पर भी वानर प्रमुखों ने वहाँ वृक्ष और शिलाएँ उठा लीं।
ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः। ममन्थू राक्षसान् वीरान् नामानि च बभाषिरे
वे वानर, भयानक वेग से बार-बार गर्जना करते हुए, वीर राक्षसों को कुचलने लगे और उनके नाम पुकारने लगे।
तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम्। शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः
फिर वहाँ वानरों और राक्षसों के बीच अद्भुत और भयानक युद्ध हुआ, जिसमें अनेक शिलाएँ और असंख्य शाखाओं वाले वृक्ष प्रयुक्त हुए।
राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर्जितकाशिभिः। प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः
कुछ राक्षस, विजयी वानरों द्वारा कुचले जाने पर रक्त उगलने लगे; कुछ, जो रक्त खाने वाले थे, उनके मुँह से भी रक्त निकलने लगा।
पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः। शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर्विदारिताः
कुछ के पार्श्व फाड़ दिए गए, कुछ वृक्षों से ढेर कर दिए गए, कुछ शिलाओं से चूर-चूर हो गए और कुछ दाँतों से फाड़ डाले गए।
ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः। रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः
कुछ निशाचर टूटे-फूटे ध्वजों, गिरे हुए तलवारों और नष्ट रथों से घायल होकर व्याकुल हो उठे।
गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम्। मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम्
धरती पर पर्वत के समान विशाल गजराज, वानरों द्वारा फेंके गए पर्वत-शिखर और कुचले हुए घोड़े बिखरे पड़े थे।
वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः। राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः
भयानक पराक्रम वाले वानरों ने तेज़ी से बार-बार छलांग लगाकर राक्षसों को अपने नुकीले नाखूनों से उनके मुँह पर चीर डाला।
विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः। मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले
उनके चेहरे उदास हो गए, बाल बिखर गए, और वे रक्त की गंध से घबराकर धरती पर गिर पड़े।