तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले। नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः
राम जब कुश बिछी भूमि पर संयमपूर्वक और सावधानी से सोए रहे, तब तीन रातें बीत गईं।
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः। उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम्
वहाँ धर्मप्रिय राम ने तीन रातें तपस्या में बिताईं और नदियों के स्वामी सागर की उपासना की।
न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः। प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः
फिर भी, राम के पूरी श्रद्धा और विधिपूर्वक पूजन करने पर भी, वह आलसी सागर अपना रूप नहीं दिखाता था।
समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः। समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्
तब राम क्रोध से लाल आँखों वाले हो गए और पास खड़े शुभलक्षण लक्ष्मण से बोले।
अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम्। प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता
समुद्र का घमंड ही है कि वह स्वयं प्रकट नहीं होता; क्योंकि शांति, धैर्य, सरलता और मधुर वाणी—
असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः। आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम्
—ये सज्जनों के गुण केवल योग्य के साथ ही फल देते हैं, अयोग्य के साथ नहीं; जो अपने आप की प्रशंसा करता है, दुष्ट, उद्दंड और अनुशासनहीन है—
सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम्। न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः
—दुनिया उसी व्यक्ति का सम्मान करती है जो हर जगह दंड का प्रयोग करता है; केवल विनम्रता से न कीर्ति मिलती है, न यश।
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि। अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम्
इस संसार में, हे लक्ष्मण, युद्ध में विजय कोमलता से नहीं मिलती; आज मैं अपने बाणों से मगरों के निवास और उनके वासियों को चूर-चूर कर दूँगा।
निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः। भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण
हे सौमित्र, देखो, चारों ओर जल को उछलते जीवों ने रोक रखा है। लक्ष्मण, देखो, मेरे द्वारा तोड़े गए उन सर्पों के शरीरों को।
महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह। सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा
यहाँ बड़ी-बड़ी मछलियाँ और हाथियों के सूंड, शंख-सीपियों के गुच्छे, तरह-तरह की मछलियाँ और मगरमच्छ भी हैं।
अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये। क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः
आज मैं भारी युद्ध से इस समुद्र को सुखा दूँगा, क्योंकि मगरमच्छों का यह निवास मेरी सहनशीलता को कमजोरी समझ बैठा है।
चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्। समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः
हे सौमित्र, मेरा धनुष और साँप के विष जैसे तीखे बाण ले आओ। मैं समुद्र को सुखा दूँगा—वानर पैदल ही पार चले जाएँ।
अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम्। वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम्
आज मैं क्रोध में, चाहे समुद्र कितना भी अडिग क्यों न हो, उसे हिला दूँगा, जो तटों से घिरा और हजारों लहरों से भरा है।
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्। महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसंकुलम्
मैं अपने बाणों से समुद्र की मर्यादा तोड़ दूँगा और वरुण के इस घर, दानवों से भरे विशाल सागर को विचलित कर दूँगा।
एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः। बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्
ऐसा कहकर, धनुष हाथ में लिए, क्रोध से दहकती आँखों वाले राम अपराजेय हो गए, जैसे प्रलयकाल की अग्नि।
सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत्। मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः
राम ने भयानक धनुष खींचा, अपने बाणों से संसार को कंपा दिया और प्रचंड बाण छोड़े, जैसे इन्द्र वज्र फेंकता है।
ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः। प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम्
वे जलते हुए, तेज़ और शक्तिशाली बाण समुद्र के जल में घुस गए, जिससे वहाँ के सर्प डर गए।
तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान्। स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा
मछलियों और मगरमच्छों से भरा विशाल समुद्र तेज़ी से उफनने लगा, भयंकर हो गया और हवा की आवाज़ के साथ गरज उठा।
महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः। सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः
बड़ी-बड़ी लहरों और शंख-सीपियों से ढका, धुएँ और घूमती लहरों वाला वह महासागर अचानक उथल-पुथल से भर गया।
व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्या दीप्तलोचनाः। दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः
जिन सर्पों के मुँह और आँखें जल रही थीं, वे घबरा गए, और पाताल में रहने वाले बलशाली दैत्य भी व्याकुल हो उठे।
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तथा। विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः
समुद्रराज की लहरें, शिखरों वाली और विन्ध्य-मन्दर पर्वत जैसी, हजारों की संख्या में ऊपर उठने लगीं।
आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः। उद्वर्तितमहाग्राहः सघोषो वरुणालयः
वरुण का घर, लहरों के जोर से, डरे हुए सर्पों और राक्षसों के साथ, बड़े-बड़े घड़ियालों के उलटने से, शोर से गूंज उठा।
ततस्तु तं राघवमुग्रवेगं प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम्। सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तं मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे
तब सौमित्र ने उछलकर, भयंकर वेग से धनुष चढ़ाते हुए, बलशाली राम को देखा और धनुष पकड़कर, 'मत करो!' कहकर उन्हें रोकने लगे, जब राम जोर से साँस छोड़ रहे थे।
एतद्विनापि ह्युदधेस्तवाद्य सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम्। भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति दीर्घं भवान् पश्यतु साधुवृत्तम्
हे वीर, बिना ऐसा किए भी आज समुद्र के संबंध में तुम्हारा काम पूरा हो जाएगा। तुम्हारे जैसे लोग क्रोध के वश में नहीं होते—तुम्हारा उत्तम आचरण सबको लंबे समय तक दिखे।
अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च। शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि- र्मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण
इसी तरह आकाश में छुपे हुए ब्रह्मर्षि और सुरर्षि भी 'हाय!' कहते हुए, ऊँचे स्वर में 'मत करो!' पुकारने लगे।
thumb|द्वाविंशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥६-
अब श्रीमद्वाल्मीकि रामायण के युद्धकाण्ड का बाईसवाँ सर्ग सुनिए।
अथोवाच रघुश्रेष्ठः सागरं दारुणं वचः। अद्य त्वां शोषयिष्यामि सपातालं महार्णव
तब रघुवंश में श्रेष्ठ श्रीराम ने समुद्र से कठोर शब्दों में कहा — "आज मैं तुम्हें और पाताल सहित इस विशाल समुद्र को सुखा दूँगा।"
शरनिर्दग्धतोयस्य परिशुष्कस्य सागर। मया निहतसत्त्वस्य पांसुरुत्पद्यते महान्
जब मेरे बाणों से तुम्हारा जल जलकर सूख जाएगा, और तुम्हारे भीतर जीवन नहीं रहेगा, तब तुम्हारे तल से बहुत बड़ी धूल उठेगी।
मत्कार्मुकविसृष्टेन शरवर्षेण सागर। परं तीरं गमिष्यन्ति पद्भिरेव प्लवंगमाः
मेरे धनुष से छोड़े गए बाणों की वर्षा से वानरगण पैदल ही समुद्र पार कर लेंगे।
विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषं नापि विक्रमम्। दानवालय संतापं मत्तो नाम गमिष्यसि
तुम मेरी वीरता और पराक्रम को नहीं पहचानते, व्यर्थ ही सोच रहे हो; दैत्यगृह, अब तुम मुझसे कष्ट भोगोगे।