अग्निष्टेष्वग्निशालासु तथा ब्रह्मस्थलीषु च। सरीसृपाणि दृश्यन्ते हव्येषु च पिपीलिकाः
आपकी अग्निशालाओं और ब्रह्मा के स्थानों में, साथ ही हवन सामग्री में भी, साँप और चींटियाँ दिखाई देती हैं।
गवां पयांसि स्कन्नानि विमदा वरकुञ्जराः। दीनमश्वाः प्रहेषन्ते नवग्रासाभिनन्दिनः
गायों का दूध गिर रहा है, श्रेष्ठ हाथी मतवाले हो रहे हैं, घोड़े दुर्बल होकर हिनहिना रहे हैं और ताजा चारे पर प्रसन्न हो रहे हैं।
खरोष्ट्राश्वतरा राजन् भिन्नरोमाः स्रवन्ति च। न स्वभावेऽवतिष्ठन्ते विधानैरपि चिन्तिताः
राजन्, ऊँट, डंगर और खच्चर सबके बाल झड़ रहे हैं और वे गीले हो रहे हैं; पूरी देखभाल के बाद भी वे स्वाभाविक स्थिति में नहीं रहते।
वायसाः संघशः क्रूरा व्याहरन्ति समन्ततः। समवेताश्च दृश्यन्ते विमानाग्रेषु संघशः
क्रूर कौए झुंड-के-झुंड चारों ओर काँव-काँव कर रहे हैं; वे महलों के सामने भी समूह में दिखाई देते हैं।
गृध्राश्च परिलीयन्ते पुरीमुपरि पिण्डिताः। उपपन्नाश्च संध्ये द्वे व्याहरन्त्यशिवं शिवाः
गिद्ध झुंड बनाकर नगर के ऊपर मँडरा रहे हैं, और दोनों संध्याओं में शुभ पक्षी भी अशुभ बोल बोलते हैं।
क्रव्यादानां मृगाणां च पुरीद्वारेषु संघशः। श्रूयन्ते विपुला घोषाः सविस्फूर्जितनिःस्वनाः
नगर के द्वारों पर मांसाहारी जानवरों और अन्य पशुओं की ऊँची-ऊँची डरावनी आवाजें समूह में सुनाई देती हैं।
तदेवं प्रस्तुते कार्ये प्रायश्चित्तमिदं क्षमम्। रोचये वीर वैदेही राघवाय प्रदीयताम्
इस प्रकार जब कार्य की यह स्थिति है, तो यही उचित प्रायश्चित है; हे वीर, मैं यही सलाह देता हूँ कि वैदेही को राघव को लौटा दिया जाए।
इदं च यदि वा मोहाल्लोभाद् वा व्याहृतं मया। तत्रापि च महाराज न दोषं कर्तुमर्हसि
यदि मैंने यह बात मोह या लोभ में आकर कही हो, तो भी हे महाराज, आप मुझ पर कोई दोष न लगाएँ।
अयं हि दोषः सर्वस्य जनस्यास्योपलक्ष्यते। रक्षसां राक्षसीनां च पुरस्यान्तःपुरस्य च
यह दोष यहाँ के सभी लोगों में देखा जाता है — राक्षसों, राक्षसियों, नगर और महल के भीतर भी।
प्रापणे चास्य मन्त्रस्य निवृत्ताः सर्वमन्त्रिणः। अवश्यं च मया वाच्यं यद् दृष्टमथवा श्रुतम्। सम्प्रधार्य यथान्यायं तद् भवान् कर्तुमर्हति
जब यह मंत्रणा रखी गई, तब सभी मंत्री हट गए; मैंने जो कुछ देखा या सुना है, वह मुझे अवश्य कहना चाहिए। आप ठीक से विचार करके वही करें जो उचित हो।
इति स्वमन्त्रिणां मध्ये भ्राता भ्रातरमूचिवान्। रावणं रक्षसां श्रेष्ठं पथ्यमेतद् विभीषणः
अपने मंत्रियों के बीच विभीषण ने अपने भाई रावण, राक्षसों में श्रेष्ठ, से ये हितकारी और उचित बातें कहीं।
हितं महार्थं मृदु हेतुसंहितं व्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम्। निशम्य तद्वाक्यमुपस्थितज्वरः प्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत्
वह कोमल, तर्कयुक्त, समयानुकूल और हितकारी वचन सुनकर, ज्वर से तप्त और काम में डूबे रावण ने यह उत्तर दिया।
भयं न पश्यामि कुतश्चिदप्यहं न राघवः प्राप्स्यति जातु मैथिलीम्। सुरैः सहेन्द्रैरपि संगरे कथं ममाग्रतः स्थास्यति लक्ष्मणाग्रजः
मुझे कहीं से भी कोई भय नहीं दिखता; राघव कभी भी मैथिली को नहीं पा सकेगा। देवताओं और इन्द्र के साथ भी युद्ध में लक्ष्मण के बड़े भाई मेरे सामने कैसे टिक सकते हैं?
इत्येवमुक्त्वा सुरसैन्यनाशनो महाबलः संयति चण्डविक्रमः। दशाननो भ्रातरमाप्तवादिनं विसर्जयामास तदा विभीषणम्
ऐसा कहकर, देवताओं की सेना का संहार करने वाला, महाबली, युद्ध में प्रचंड वीर, दस सिर वाला रावण, अपने सच्चे बोलने वाले भाई विभीषण को वहाँ से विदा कर देता है।
thumb|एकादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे युद्धकाण्डे एकादशः सर्गः ॥६-
श्रीमान वाल्मीकि रामायण के युद्ध काण्ड का ग्यारहवाँ सर्ग सुनिए।
स बभूव कृशो राजा मैथिलीकाममोहितः। असन्मानाच्च सुहृदां पापः पापेन कर्मणा
वह राजा मैथिली की कामना में मोहित होकर बहुत दुर्बल हो गया, और बुरे कर्म करके अपने मित्रों के बीच अपमानित हुआ।
अतीव कामसम्पन्नो वैदेहीमनुचिन्तयन्। अतीतसमये काले तस्मिन् वै युधि रावणः। अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च प्राप्तकालममन्यत
वह अत्यंत काम से भर गया, सदा वैदेही का ही विचार करता रहा। उस अनुचित समय में युद्ध के बीच रावण ने अपने मंत्रियों और मित्रों के साथ समय आ गया मान लिया।
स हेमजालविततं मणिविद्रुमभूषितम्। उपगम्य विनीताश्वमारुरोह महारथम्
वह सोने की जाली से सजे, मणि और मूंगे से अलंकृत महान रथ के पास गया और विनीत घोड़ों सहित उस सुंदर रथ पर चढ़ गया।
तमास्थाय रथश्रेष्ठं महामेघसमस्वनम्। प्रययौ रक्षसां श्रेष्ठो दशग्रीवः सभां प्रति
उस उत्तम रथ पर चढ़कर, जो बड़े बादल के समान गर्जना करता था, राक्षसों में श्रेष्ठ, दस सिर वाला रावण सभा की ओर चला।
असिचर्मधरा योधाः सर्वायुधधरास्ततः। राक्षसा राक्षसेन्द्रस्य पुरस्तात् सम्प्रतस्थिरे
तब तलवार और ढाल लिए, सब प्रकार के शस्त्रों से सुसज्जित योद्धा राक्षस, राक्षसराज के आगे-आगे चलने लगे।
नानाविकृतवेषाश्च नानाभूषणभूषिताः। पार्श्वतः पृष्ठतश्चैनं परिवार्य ययुस्तदा
विभिन्न विचित्र वेश और अनेक आभूषणों से सजे वे सब उसके दोनों ओर और पीछे से घेरकर आगे बढ़े।
रथैश्चातिरथाः शीघ्रं मत्तैश्च वरवारणैः। अनूत्पेतुर्दशग्रीवमाक्रीडद्भिश्च वाजिभिः
महान रथी अपने रथों में शीघ्र चले, उत्तम और मदमस्त हाथियों तथा उछलते घोड़ों के साथ दशग्रीव के पीछे-पीछे बढ़े।
गदापरिघहस्ताश्च शक्तितोमरपाणयः। परश्वधधराश्चान्ये तथान्ये शूलपाणयः। ततस्तूर्यसहस्राणं संजज्ञे निःस्वनो महान्
कुछ गदा और लोहे के डंडे लिए थे, कुछ शूल और भाले पकड़े थे; कुछ कुल्हाड़ी और कुछ त्रिशूल लिए थे। तभी हजारों बाजों की बड़ी ध्वनि गूंज उठी।
तुमुलः शङ्खशब्दश्च सभां गच्छति रावणे। स नेमिघोषेण महान् सहसाभिनिनादयन्
रावण के सभा में जाते समय शंखों की गूंज उठी, जो नगाड़ों की गर्जना के साथ मिलकर चारों ओर गूंजने लगी।
राजमार्गं श्रिया जुष्टं प्रतिपेदे महारथः। विमलं चातपत्रं च प्रगृहीतमशोभत
महान रथी रावण शोभायुक्त राजमार्ग पर पहुँचा, और उसके ऊपर पकड़ा गया उजला छत्र बहुत सुंदर लग रहा था।
चामरव्यजने तस्य रेजतुः सव्यदक्षिणे। ते कृताञ्जलयः सर्वे रथस्थं पृथिवीस्थिताः
उसके बाएँ और दाएँ चँवर डुलाए जा रहे थे; जो लोग भूमि पर खड़े थे, वे सब हाथ जोड़कर रथ पर स्थित रावण को प्रणाम कर रहे थे।
राक्षसा राक्षसश्रेष्ठं शिरोभिस्तं ववन्दिरे। राक्षसैः स्तूयमानः सञ्जयाशीर्भिररिंदमः
राक्षसों ने राक्षसों में श्रेष्ठ उस वीर को सिर झुकाकर प्रणाम किया। राक्षसों द्वारा स्तुति और गायक जनों की शुभकामनाएँ पाकर, शत्रुओं को परास्त करने वाला वह वीर सभा में प्रविष्ट हुआ।
आससाद महातेजाः सभां विरचितां तदा। सुवर्णरजतास्तीर्णां विशुद्धस्फटिकान्तराम्
उस महान तेजस्वी ने उस समय भव्य रूप से सजी हुई सभा में प्रवेश किया, जिसकी फर्श सोने-चाँदी से सजी थी और जिसमें शुद्ध स्फटिक जड़े हुए थे।
विराजमानो वपुषा रुक्मपट्टोत्तरच्छदाम्। तां पिशाचशतैः षड्भिरभिगुप्तां सदाप्रभाम्
स्वर्ण किनारे वाले वस्त्र पहनकर वह अपने तेज से चमक रहा था। वह सभा सदा उज्ज्वल रहती थी और वहाँ सैकड़ों पिशाच सदैव पहरा देते थे।
प्रविवेश महातेजाः सुकृतां विश्वकर्मणा। तस्यां तु वैदूर्यमयं प्रियकाजिनसंवृतम्
वह महातेजस्वी, विश्वकर्मा द्वारा बनाई गई उस सुंदर सभा में प्रविष्ट हुआ। वहाँ प्रिय कृष्णमृगचर्म से ढका हुआ वैदूर्य मणि का आसन रखा था।