स भूयः सर्वतः श्रीमान् मारुतिर्यत्नमाश्रितः। आपानभूमिमुत्सृज्य तां विचेतुं प्रचक्रमे
फिर पवनपुत्र हनुमान ने हर ओर से प्रयास करते हुए, आपानशाला छोड़कर अन्य जगह खोजने की ठानी।
thumb|द्वादशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे द्वादशः सर्गः ॥५-
अब बारहवां सर्ग सुनिए।
स तस्य मध्ये भवनस्य संस्थितो लतागृहांश्चित्रगृहान् निशागृहान्। जगाम सीतां प्रतिदर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्
वह उस भवन के बीच खड़ा होकर लताओं के घर, चित्रित कक्ष और रात्रि भवनों में गया, सीता के दर्शन की लालसा से, पर सुंदर रूपवाली सीता कहीं दिखाई नहीं दी।
स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन् रघुनन्दनस्य ताम्। ध्रुवं न सीता ध्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली
फिर महाबली वानर ने, रघुनंदन की प्रिय सीता को न देखकर सोचा—निश्चित ही सीता यहां नहीं है, क्योंकि मैंने हर जगह खोजा, फिर भी मैथिली का दर्शन नहीं हुआ।
सा राक्षसानां प्रवरेण जानकी स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती। अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता
राक्षसों में श्रेष्ठ, उस दुष्ट के द्वारा, अपनी मर्यादा की रक्षा में तत्पर जानकी, जो धर्म के मार्ग पर अडिग थी, शायद मार दी गई हो।
विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः। समीक्ष्य ता राक्षसराजयोषितो भयाद् विनष्टा जनकेश्वरात्मजा
राक्षसराज की वे पत्नियां, जो भयानक, विकृत और डरावने रूपवाली थीं, उन्हें देखकर जनकनंदिनी सीता शायद भय के कारण नष्ट हो गई हो।
सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम्। न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः
सीता को न देखकर, अपना कर्तव्य पूरा न कर पाने और वानरों के साथ व्यर्थ समय बिताने के बाद, अब मेरे पास सुग्रीव के पास लौटने का कोई उपाय नहीं है; वह वानरराज कठोर और बलवान है।
दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः। न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः
मैंने रावण का सारा अंतःपुर और उसकी पत्नियों को देखा, पर साध्वी सीता कहीं नहीं दिखी; मेरा सारा परिश्रम व्यर्थ हो गया।
किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः। गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः
अब जब मैं लौटूंगा, तो सभी वानर एकत्र होकर क्या कहेंगे—'वीर, वहां जाकर तुमने क्या किया, हमें बताओ'।
अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्। ध्रुवं प्रायमुपासिष्ये कालस्य व्यतिवर्तने
जनकनंदिनी को देखे बिना मैं उनसे क्या कहूंगा? निश्चय ही, समय बीतने पर मैं उपवास करके प्राण त्याग दूंगा।
किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानंगदश्च सः। गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः
जब मैं समुद्र पार करके लौटूंगा, तब वृद्ध जाम्बवान, अंगद और सभी वानर क्या कहेंगे?
अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्। भूयस्तत्र विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः
धैर्य ही समृद्धि का मूल है, धैर्य से ही परम सुख मिलता है। मैं फिर से उन जगहों पर खोज करूंगा, जहां अब तक नहीं देखा।
अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः। करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः
निराश न होना ही हर कार्य में सफलता दिलाता है; जो भी मनुष्य करता है, धैर्य से उसका फल अवश्य मिलता है।
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च। चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च
उसने सुंदर आपानशालाएं, पुष्पगृह, सजे हुए कक्ष और फिर से रमणीय क्रीड़ागृह देखे।
निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः। इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे
उसने आंगन, संकरी गलियां और सभी महलों को देखा; इस तरह सोचकर वह फिर से खोज करने लगा।
भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि। उत्पतन् निपतंश्चापि तिष्ठन् गच्छन् पुनः क्वचित्
वह ज़मीन पर बने घरों, मंदिरों और बाहर के छोटे मकानों में भी उड़ता, उतरता, रुकता, चलता और कभी-कभी ठहरकर हर जगह देखता रहा।
अपवृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन्। प्रविशन् निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्निव
वह दरवाज़े खोलता, किवाड़ों को हटाता, भीतर जाता, बाहर आता, कभी गिरता, कभी उड़ता हुआ कूदता रहा।
सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः। चतुरंगुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते। रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः
उस महाबली वानर ने रावण के महल में चार अंगुल जगह भी नहीं छोड़ी जहाँ वह न गया हो; हर कोना उसने देख डाला।
प्राकारान्तरवीथ्यश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः। श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्
उसने आँगन, गलियाँ, ऊँचे चबूतरे, मंदिर, कुएँ और कमल के तालाब—सब कुछ ध्यान से देखा।
राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा
वहाँ हनुमान ने तरह-तरह की भयानक, विकृत राक्षसियाँ देखीं, पर जनकनंदिनी वहाँ नहीं दिखी।
रूपेणाप्रतिमा लोके परा विद्याधरस्त्रियः। दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी
उसने संसार की अनुपम सुंदर स्त्रियाँ, यहाँ तक कि अप्सराओं से भी श्रेष्ठ देखीं, पर राम की प्रिय उसे नहीं मिली।
नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः। दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा
उसने सुंदर कटि और पूर्णिमा के चाँद जैसे मुख वाली नागकन्याएँ देखीं, पर जनक की बेटी वहाँ नहीं थी।
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः। दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी
उसने राक्षसराज द्वारा बलपूर्वक पकड़ी गई नागकन्याएँ देखीं, पर जनकनंदिनी वहाँ नहीं दिखी।
सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः। विषसाद महाबाहुर्हनूमान् मारुतात्मजः
वायु के पुत्र महाबली हनुमान ने उन श्रेष्ठ स्त्रियों को देखा, पर उसे वह नहीं मिली, और उसका मन उदास हो गया।
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च। व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागतः
वानर प्रमुखों का प्रयास और समुद्र पार करना व्यर्थ देखकर वायुपुत्र फिर चिंता में डूब गया।
अवतीर्य विमानाच्च हनूमान् मारुतात्मजः। चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः
महल से उतरकर वायुपुत्र हनुमान शोक से व्याकुल होकर गहरी सोच में पड़ गया।
thumb|त्रयोदशः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे सुन्दरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ॥५-
श्रीवाल्मीकि रामायण के सुंदरकांड का तेरहवाँ सर्ग सुनाया जाता है।
विमानात् तु स संक्रम्य प्राकारं हरियूथपः। हनूमान् वेगवानासीद् यथा विद्युद् घनान्तरे
फिर वानरों के नेता हनुमान तेज़ी से महल से किले की दीवार पर ऐसे कूदे जैसे बादल में बिजली चमकती है।
सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान्। अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद् वचनं कपिः
हनुमान ने रावण के सभी भवनों में खोज की, पर सीता को न देखकर वह बोला—
भूयिष्ठं लोलिता लंका रामस्य चरता प्रियम्। न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वांगशोभनाम्
मैंने राम की प्रिय को खोजते हुए पूरी लंका छान मारी, पर सब अंगों से शोभायमान वैदेही सीता कहीं नहीं दिखती।