thumb|षट्षष्ठितमः सर्गः श्रूयताम्|center श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्ठितमः सर्गः ॥४-
अब आप श्रीमद्वाल्मीकि रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का छियासठवाँ सर्ग सुनिए।
अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम्। जाम्बवान् समुदीक्ष्यैवं हनूमन्तमथाब्रवीत्
सैंकड़ों-हजारों की संख्या वाली, उदास वानर सेना को देखकर जाम्बवान ने हनुमान से इस प्रकार कहा।
वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर। तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनूमन् किं न जल्पसि
हे वीर, वानरों में सभी शास्त्रों के जानने वालों में श्रेष्ठ, हनुमान, आप एकांत में चुपचाप क्यों बैठे हैं, कुछ बोलते क्यों नहीं?
हनूमन् हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि। रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च
हनुमान, आप वानरराज सुग्रीव के समान ही हैं, और तेज और बल में आप राम और लक्ष्मण के भी बराबर हैं।
अरिष्टनेमिनः पुत्रो वैनतेयो महाबलः। गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम्
अरिष्टनेमि के पुत्र, गरुड़, जो सभी पक्षियों में श्रेष्ठ और महान बलशाली हैं, उनका नाम सब ओर प्रसिद्ध है।
बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः। भुजङ्गानुद्धरन् पक्षी महाबाहुर्महाबलः
मैंने उस महाबली पक्षी को समुद्र में कई बार देखा है, हे महाबाहु, वह सर्पों को उठाकर ले जाता है—वह अत्यंत शक्तिशाली है।
पक्षयोर्यद् बलं तस्य भुजवीर्यबलं तव। विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते
उसके पंखों में जितनी शक्ति है, उतनी ही ताकत तुम्हारे भुजाओं में भी है। तुम्हारा साहस और गति भी उससे किसी तरह कम नहीं है।
बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिपुङ्गव। विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न सज्जसे
वानरों में श्रेष्ठ, तुम्हारी शक्ति, बुद्धि, तेज और धैर्य सभी प्राणियों से बढ़कर है—फिर तुम अपने को क्यों नहीं लगाते?
अप्सराऽप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला। अञ्जनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः
अप्सराओं में पुंजिकस्थला सबसे प्रसिद्ध हैं; वही अंजना नाम से जानी जाती हैं, जो वानर केसरी की पत्नी हैं।
विख्याता त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमा भुवि। अभिशापादभूत् तात कपित्वे कामरूपिणी
तीनों लोकों में अपनी अनुपम सुंदरता के लिए वह प्रसिद्ध थीं; लेकिन, पुत्र, एक श्राप के कारण वह इच्छानुसार रूप बदलने वाली वानरी बन गईं।
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः। मानुषं विग्रहं कृत्वा रूपयौवनशालिनी
वह महात्मा वानरराज कुंजर की पुत्री थीं और मनुष्य का रूप धारण कर रूप और यौवन से शोभायमान थीं।
विचित्रमाल्याभरणा कदाचित् क्षौमधारिणी। अचरत् पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसंनिभे
वह कभी सुंदर मालाओं और आभूषणों से सजी, कभी कोमल वस्त्र पहनकर, पर्वत की चोटी पर वर्षा के बादल जैसी विचरती थीं।
तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम्। स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपाहरच्छनैः
पर्वत की चोटी पर खड़ी उस विशाल नेत्रों वाली का पीला, लाल रंग से रँगा सुंदर वस्त्र धीरे-धीरे वायु उड़ा ले गई।
स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ। स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम्
तब पवन ने उसके गोल और सुडौल जंघाएँ, भरे हुए सुंदर स्तन और मनोहर मुख देखा।
तां बलादायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम्। दृष्ट्वैव शुभसर्वाङ्गीं पवनः काममोहितः
उस चौड़ी नितंबों और पतली कमर वाली, तेजस्विनी, सुंदर अंगों वाली को देखकर पवन कामवश मोहित हो गया।
स तां भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः। मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम्
काम से व्याकुल होकर पवन ने अपनी लंबी भुजाओं से उस निर्दोषा को बलपूर्वक आलिंगन में भर लिया।
सा तु तत्रैव सम्भ्रान्ता सुव्रता वाक्यमब्रवीत्। एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति
वहाँ सहसा घबराकर उस सती ने कहा—'यह एक-पत्नी व्रत कौन नष्ट करना चाहता है?'
अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत। न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत् ते मनसो भयम्
अंजना के वचन सुनकर पवन ने उत्तर दिया—'सुंदर नितंबों वाली, मैंने तुम्हें कोई हानि नहीं पहुँचाई; तुम्हारे मन में कोई भय न हो।'
मनसास्मि गतो यत् त्वां परिष्वज्य यशस्विनि। वीर्यवान् बुद्धिसम्पन्नस्तव पुत्रो भविष्यति
'मैंने केवल मन से तुम्हें आलिंगन किया है, हे यशस्विनी; तुम्हारा पुत्र बलवान और बुद्धिमान होगा।'
महासत्त्वो महातेजा महाबलपराक्रमः। लङ्घने प्लवने चैव भविष्यति मया समः
'वह महान आत्मा, तेजस्वी, अत्यंत बलवान और पराक्रमी होगा; कूदने और उड़ने में वह मेरे समान होगा।'
एवमुक्ता ततस्तुष्टा जननी ते महाकपे। गुहायां त्वां महाबाहो प्रजज्ञे प्लवगर्षभ
ऐसा कहे जाने पर, हे महाबली वानर, तुम्हारी माता प्रसन्न हुई और गुफा में, हे महाबाहु, उसने तुम्हें जन्म दिया।
अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने। फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्युत्पतो दिवम्
फिर, जब तुम बालक थे, महावन में सूर्य को उगता देखकर, उसे फल समझकर पकड़ने की इच्छा से आकाश में उछल पड़े।
शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे। तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं गतस्ततः
हे महाबली वानर, तीन सौ योजन की दूरी पार कर, अपनी शक्ति से प्रेरित होकर भी तुम तनिक भी निराश नहीं हुए।
त्वामप्युपगतं तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे। क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं कोपाविष्टेन तेजसा
जैसे ही तुम तेज़ी से आकाश में पहुँचे, हे महाबली वानर, इन्द्र ने क्रोध और तेज से भरकर अपने वज्र से तुम पर प्रहार किया।
तदा शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत। ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्तितम्
उस समय, पर्वत की चोटी पर तुम्हारा बायाँ जबड़ा टूट गया था; तभी से तुम्हें 'हनुमान' नाम से प्रसिद्धि मिली।
ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम्। त्रैलोक्यं भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः
फिर, जब वायुदेव ने तुम्हें घायल देखा, तो वे बहुत क्रोधित हो गए और तीनों लोकों में हवा चलनी बंद हो गई।
सम्भ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति। प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः
तीनों लोकों में हलचल मच गई, सभी देवता घबरा गए; तब संसार के स्वामी क्रोधित वायुदेव को शांत करने लगे।
प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ। अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम
जब वायुदेव प्रसन्न हुए, तब ब्रह्मा जी ने तुम्हें वरदान दिया— 'हे सत्यवीर, युद्ध में कोई भी अस्त्र-शस्त्र तुम्हारा वध नहीं कर सकेगा।'
वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च। सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम्
और जब इन्द्र ने देखा कि वज्र के प्रहार से भी तुम्हें कोई चोट नहीं पहुँची, तो सहस्रनेत्र इन्द्र ने प्रसन्न होकर तुम्हें उत्तम वरदान दिया।
स्वच्छन्दतश्च मरणं तव स्यादिति वै प्रभो। स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः
'हे प्रभु, तुम्हारी मृत्यु केवल तुम्हारी इच्छा से ही होगी।' इस प्रकार तुम केसरी के पुत्र, क्षेत्र में उत्पन्न, और महान पराक्रमी हो।