સા સમાસાદ્ય ભર્તારં પર્યષ્વજત ભામિની। ઇષુણાભિહતં દૃષ્ટ્વા વાલિનં કુઞ્જરોપમમ્
તે તેજસ્વિ સ્ત્રીએ પોતાના પતિ પાસે જઈને, બાણથી ઘાયલ થયેલા અને હાથી જેવાં વાલી ને ભેટી પડી.
વાનરં પર્વતેન્દ્રાભં શોકસંતપ્તમાનસા। તારા તરુમિવોન્મૂલં પર્યદેવયતાતુરા
શોકથી વ્યાકુળ મનવાળી તારા, ઊખડેલા વેલ જેવી, પર્વતો જેવાં વાનર વાલી પર દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગી.
રણે દારુણવિક્રાન્ત પ્રવીર પ્લવતાં વર। કિમિદાનીં પુરોભાગામદ્ય ત્વં નાભિભાષસે
યુદ્ધમાં પરાક્રમી, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ વીર, હવે હું સામે ઊભી છું તો પણ કેમ બોલતો નથી?
ઉત્તિષ્ઠ હરિશાર્દૂલ ભજસ્વ શયનોત્તમમ્। નૈવંવિધાઃ શેરતે હિ ભૂમૌ નૃપતિસત્તમાઃ
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, ઊઠો અને તમારું ઉત્તમ શયન ગ્રહણ કરો; આવા મહાન રાજાઓ જમીન પર પડ્યા રહેતા નથી.
અતીવ ખલુ તે કાન્તા વસુધા વસુધાધિપ। ગતાસુરપિ તાં ગાત્રૈર્માં વિહાય નિષેવસે
હે ધરતીના સ્વામી, તમને જમીન બહુ પ્રિય છે એવું લાગે છે; જીવ ગયા પછી પણ તમે મને છોડીને શરીરથી એને જ પસંદ કરો છો.
વ્યક્તમદ્ય ત્વયા વીર ધર્મતઃ સમ્પ્રવર્તતા। કિષ્કિન્ધેવ પુરી રમ્યા સ્વર્ગમાર્ગે વિનિર્મિતા
હે વીર, આજે તમારી ધર્મનિષ્ઠા પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે કિષ્કિંધાની સુંદર નગરી સ્વર્ગના માર્ગ પર જ રચાઈ છે.
યાન્યસ્માભિસ્ત્વયા સાર્ધં વનેષુ મધુગન્ધિષુ। વિહૃતાનિ ત્વયા કાલે તેષામુપરમઃ કૃતઃ
તમે અને હું સાથે મળીને મધની સુગંધવાળા વનમાં જે આનંદના દિવસો વિતાવ્યા, હવે એ બધાનો અંત આવી ગયો છે.
નિરાનન્દા નિરાશાહં નિમગ્ના શોકસાગરે। ત્વયિ પઞ્ચત્વમાપન્ને મહાયૂથપયૂથપે
હવે આનંદ અને આશા વિના, હું દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું, કારણ કે તમે, મહાન વાનર સેનાના નેતા, હવે નથી રહ્યા.
હૃદયં સુસ્થિતં મહ્યં દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભુવિ। યન્ન શોકાભિસંતપ્તં સ્ફુટતેઽદ્ય સહસ્રધા
મારું હૃદય ખરેખર મજબૂત છે, કેમ કે તમને જમીન પર પડેલા જોઈને પણ, આટલું દુઃખ સહન કરી, આજે હજારો ટુકડામાં તૂટી પડતું નથી.
સુગ્રીવસ્ય ત્વયા ભાર્યા હૃતા સ ચ વિવાસિતઃ। યત્ તત્ તસ્ય ત્વયા વ્યુષ્ટિઃ પ્રાપ્તેયં પ્લવગાધિપ
સુગ્રીવની પત્ની તમે લઈ ગયા અને તેને દેશથી કાઢી મૂક્યો; હવે, હે વાનરરાજ, એ કર્મનું ફળ તમારા પર આવી ગયું છે.
નિઃશ્રેયસપરા મોહાત્ ત્વયા ચાહં વિગર્હિતા। યૈષાબ્રુવં હિતં વાક્યં વાનરેન્દ્ર હિતૈષિણી
હે વાનરરાજ, હું તારી ભલાઈ જ ઇચ્છતી હતી અને તે માટે જ તને સુખદ સલાહ આપી હતી, પણ તું મોહમાં પડીને મને અવગણ્યો.
રૂપયૌવનદૃપ્તાનાં દક્ષિણાનાં ચ માનદ। નૂનમપ્સરસામાર્ય ચિત્તાનિ પ્રમથિષ્યસિ
હે માન આપનાર, તારી સુંદરતા, યુવાની અને દક્ષિણની મીઠાશથી, તું નિશ્ચયે અપ્સરાઓના દિલમાં ઉથલપાથલ કરી દેશે, હે મહાન.
કાલો નિઃસંશયો નૂનં જીવિતાન્તકરસ્તવ। બલાદ્ યેનાવપન્નોઽસિ સુગ્રીવસ્યાવશો વશમ્
સમય તો નિશ્ચયે જ જીવનનો અંત લાવનાર છે; એના જ બળથી તું સુગ્રીવના વશમાં આવી ગયો છે, તારે કંઈ કરી શક્યું નથી.
અસ્થાને વાલિનં હત્વા યુધ્યમાનં પરેણ ચ। ન સંતપ્યતિ કાકુત્સ્થઃ કૃત્વા કર્મસુગર્હિતમ્
કાકુત્સ્થ વંશના રામે, વાલી જ્યારે બીજા સાથે લડી રહ્યો હતો ત્યારે તેને મારી નાખ્યો, છતાં એવું નिंदનીય કામ કરીને પણ એને કોઈ પસ્તાવો નથી.
વૈધવ્યં શોકસંતાપં કૃપણાકૃપણા સતી। અદુઃખોપચિતા પૂર્વં વર્તયિષ્યામ્યનાથવત્
હવે હું વિધવા બની દુ:ખ અને શોકમાં પડી ગઈ છું; પહેલાં તો હું દુ:ખથી અજાણ અને અદયાની હતી, પણ હવે અનાથની જેમ જીવવું પડશે.
લાલિતશ્ચાઙ્ગદો વીરઃ સુકુમારઃ સુખોચિતઃ। વત્સ્યતે કામવસ્થાં મે પિતૃવ્યે ક્રોધમૂર્ચ્છિતે
મારો દુલારો, કોમળ અને સુખમાં પલેલો અંગદ, હવે મારા મનની સ્થિતિ પર જીવવો પડશે, કારણ કે એનો કાકા તો ગુસ્સે ભરાયો છે.
કુરુષ્વ પિતરં પુત્ર સુદૃષ્ટં ધર્મવત્સલમ્। દુર્લભં દર્શનં તસ્ય તવ વત્સ ભવિષ્યતિ
બેટા, તારા પિતા ધર્મપ્રેમી અને ઉત્તમ છે, તેમને જોઈ લે; પણ હવે તેમનું દર્શન તને બહુ દુર્લભ બનશે, વ્હાલા.
સમાશ્વાસય પુત્રં ત્વં સંદેશં સંદિશસ્વ મે। મૂર્ધ્ન્નિ ચૈનં સમાઘ્રાય પ્રવાસં પ્રસ્થિતો હ્યસિ
તારા દીકરાને ધીરજ આપજે અને મારો સંદેશો પણ કહેજે; તેના માથા પર ચુંબન આપજે, કેમ કે હવે તું દૂર જવાનું છે.
સકામો ભવ સુગ્રીવ રુમાં ત્વં પ્રતિપત્સ્યસે। ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમનુદ્વિગ્નઃ શસ્તો ભ્રાતા રિપુસ્તવ
હવે સુગ્રીવ, તું ખુશ રહીશ; તને ફરીથી રૂમા મળશે. ભાઈ દુશ્મન હતો તે હવે નથી, નિર્ભય થઈને રાજ્ય ભોગવીશ.
કિં મામેવં પ્રલપતીં પ્રિયાં ત્વં નાભિભાષસે। ઇમાઃ પશ્ય વરા બાહ્વ્યો ભાર્યાસ્તે વાનરેશ્વર
હું 이렇게 રડું છું, તારી પ્રિય પત્ની છું, તો પણ તું મને જવાબ કેમ નથી આપતો? હે વાનરરાજ, આ તારી સુંદરભુજાવાળી પત્નીઓ છે, જરા તેમને જોઈ લે.
તસ્યા વિલપિતં શ્રુત્વા વાનર્યઃ સર્વતશ્ચ તાઃ। પરિગૃહ્યાઙ્ગદં દીના દુઃખાર્તાઃ પ્રતિચુક્રુશુઃ
તારાના આ વિલાપ સાંભળીને બધી વાનર સ્ત્રીઓ અંગદને ઘેરીને, દુ:ખ અને શોકથી વ્યાકુળ થઈને જોરે રડવા લાગી.
કિમઙ્ગદં સાઙ્ગદવીરબાહો વિહાય યાતોઽસિ ચિરં પ્રવાસમ્। ન યુક્તમેવં ગુણસંનિકૃષ્ટં વિહાય પુત્રં પ્રિયચારુવેષમ્
તું તારા વીર પુત્ર અંગદને કેમ છોડી ને લાંબા સમય માટે વિદેશ ગયો? એવો ગુણવાન અને વ્હાલો દીકરો છોડી જવું યોગ્ય નથી.
યદ્યપ્રિયં કિંચિદસમ્પ્રધાર્ય કૃતં મયા સ્યાત્ તવ દીર્ઘબાહો। ક્ષમસ્વ મે તદ્ધરિવંશનાથ વ્રજામિ મૂર્ધ્ના તવ વીર પાદૌ
હે દીર્ઘબાહુ, જો મેં વિચારી વિના તને કંઈ અપ્રિય કર્યું હોય, તો હે વાનરવંશના સ્વામી, મને માફ કરી દે; હે વીર, હું તારા પગે માથું ઝુકાવું છું.
તથા તુ તારા કરુણં રુદન્તી ભર્તુઃ સમીપે સહ વાનરીભિઃ। વ્યવસ્યત પ્રાયમનિન્દ્યવર્ણા ઉપોપવેષ્ટું ભુવિ યત્ર વાલી
પછી તારા, પોતાના પતિની બાજુએ બધી વાનર સ્ત્રીઓ સાથે દુ:ખથી રડતી, નિર્દોષ સૌંદર્યવાળી, જ્યાં વાલી પડ્યો હતો ત્યાં ઉપવાસ કરીને પ્રાણ ત્યાગવાનો નિશ્ચય કર્યો.
thumb|એકવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રદ્ધાપૂર્વક એકવીસમો સર્ગ સાંભળો. શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો એકવીસમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
તતો નિપતિતાં તારાં ચ્યુતાં તારામિવામ્બરાત્। શનૈરાશ્વાસયામાસ હનુમાન્ હરિયૂથપઃ
પછી વાનર સેનાપતિ હનુમાન તારા જમીન પર પડેલી હતી, જાણે આકાશમાંથી તારો તૂટી પડ્યો હોય, તેને ધીરે ધીરે સંભળાવા લાગ્યા.
ગુણદોષકૃતં જન્તુઃ સ્વકર્મ ફલહેતુકમ્। અવ્યગ્રસ્તદવાપ્નોતિ સર્વં પ્રેત્ય શુભાશુભમ્
પાત્રતા અને અપાત્રતાથી જે કર્મ થાય છે, એનું ફળ દરેક જીવને મૃત્યુ પછી ચોક્કસ મળે છે, ભલે તે શુભ હોય કે અશુભ, અને એમાં કોઈ ભ્રમ રહેતો નથી.
શોચ્યા શોચસિ કં શોચ્યં દીનં દીનાનુકમ્પસે। કશ્ચ કસ્યાનુશોચ્યોઽસ્તિ દેહેઽસ્મિન્ બુદ્બુદોપમે
તું જે દુ:ખી છે, એ પણ દુ:ખી છે, અને જે દુ:ખી છે, તેને તું દયા કરે છે; પણ આ શરીર તો બબૂલા જેવું છે, તો કોણ કોના માટે સાચે શોક કરે?
અઙ્ગદસ્તુ કુમારોઽયં દ્રષ્ટવ્યો જીવપુત્રયા। આયત્યાં ચ વિધેયાનિ સમર્થાન્યસ્ય ચિન્તય
આ અંગદ તો તમારો જીવતો દીકરો જ છે એમ સમજવો. હવે તેની ભવિષ્ય માટે શું યોગ્ય કરી શકાય તે તમે વિચારજો.
જાનાસ્યનિયતામેવં ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્। તસ્માચ્છુભં હિ કર્તવ્યં પણ્ડિતે નેહ લૌકિકમ્
તમે જીવજંતુઓની આવનજાવન સારી રીતે જાણો છો. એટલે, સમજદાર માણસે સારા કામ જ કરવાના, માત્ર દુન્યાવી કામ નહીં.