સા વ્રજન્તી દદર્શાથ પતિં નિપતિતં ભુવિ। હન્તારં દાનવેન્દ્રાણાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્
જ્યારે તે જઈ રહી હતી ત્યારે જમીન પર પડેલા પોતાના પતિને જોયા—જે દૈત્યરાજાઓના સંહારક અને યુદ્ધમાં કદી ન પછાતાતા હતા.
ક્ષેપ્તારં પર્વતેન્દ્રાણાં વજ્રાણામિવ વાસવમ્। મહાવાતસમાવિષ્ટં મહામેઘૌઘનિઃસ્વનમ્
જે પર્વતોને વીજળીની જેમ ફેંકી દેતો હતો, આજે તે પ્રચંડ પવનમાં ઘેરાઈ ગયો છે અને મહા મેઘોની ગર્જના જેવી ધ્વનિ કરી રહ્યો છે.
શક્રતુલ્યપરાક્રાન્તં વૃષ્ટ્વેવોપરતં ઘનમ્। નર્દન્તં નર્દતાં ભીમં શૂરં શૂરેણ પાતિતમ્। શાર્દૂલેનામિષસ્યાર્થે મૃગરાજમિવાહતમ્
ઇન્દ્ર જેટલી શૂરતા ધરાવતો, હવે વરસાદ બંધ થયેલા વાદળ જેવો પડી ગયો છે; ગર્જનારા વાનરોમાં ભયાનક અને વીર, બીજા વીરના હાથોં માર્યો ગયો છે. માછલી માટે વાઘે સિંહને જેમ મારી નાખ્યો હોય એમ.
અર્ચિતં સર્વલોકસ્ય સપતાકં સવેદિકમ્। નાગહેતોઃ સુપર્ણેન ચૈત્યમુન્મથિતં યથા
જેને આખી દુનિયાએ માન આપ્યો હતો, ધ્વજ અને મંચથી શોભતો હતો, એ મંદિરને સુપર્ણે સાપ માટે જેમ તોડી નાખ્યું હોય એમ.
અવષ્ટભ્યાવતિષ્ઠન્તં દદર્શ ધનુરૂર્જિતમ્। રામં રામાનુજં ચૈવ ભર્તુશ્ચૈવ તથાનુજમ્
તેણી રામને, જેઓ પોતાના શક્તિશાળી ધનુષ્ય સાથે ઊભા હતા, તેમજ લક્ષ્મણને અને પતિના નાના ભાઈને પણ જોઈ.
તાનતીત્ય સમાસાદ્ય ભર્તારં નિહતં રણે। સમીક્ષ્ય વ્યથિતા ભૂમૌ સમ્ભ્રાન્તા નિપપાત હ
તેમને પસાર કરીને જ્યારે તે યુદ્ધમાં મારેલા પોતાના પતિ પાસે પહોંચી, ત્યારે તેને જોઈને દુઃખી થઈ જમીન પર ગભરાઈને પડી ગઈ.
સુપ્તેવ પુનરુત્થાય આર્યપુત્રેતિ વાદિની। રુરોદ સા પતિં દૃષ્ટ્વા સંવીતં મૃત્યુદામભિઃ
પછી જાણે ઊંઘમાંથી જાગી હોય એમ ઊભી થઈ, 'આર્યપુત્ર!' કહીને રડવા લાગી, કારણ કે પતિને મૃત્યુના બંધનમાં બંધાયેલો જોઈ દુઃખી થઈ.
તામવેક્ષ્ય તુ સુગ્રીવઃ ક્રોશન્તીં કુરરીમિવ। વિષાદમગમત્ કષ્ટં દૃષ્ટ્વા ચાઙ્ગદમાગતમ્
તેને કુરરી પક્ષી જેવી રડતી જોઈને સુગ્રીવને ભારે દુઃખ થયું, ખાસ કરીને અંગદને આવતાં જોઈને.
thumb|વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે વિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો વીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
રામચાપવિસૃષ્ટેન શરેણાન્તકરેણ તમ્। દૃષ્ટ્વા વિનિહતં ભૂમૌ તારા તારાધિપાનના
રામના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા મૃત્યુદાયક બાણથી જમીન પર પડેલા, ચંદ્ર જેવા મુખવાળા વાલી ને તારા એ જોયો.
સા સમાસાદ્ય ભર્તારં પર્યષ્વજત ભામિની। ઇષુણાભિહતં દૃષ્ટ્વા વાલિનં કુઞ્જરોપમમ્
તે તેજસ્વિ સ્ત્રીએ પોતાના પતિ પાસે જઈને, બાણથી ઘાયલ થયેલા અને હાથી જેવાં વાલી ને ભેટી પડી.
વાનરં પર્વતેન્દ્રાભં શોકસંતપ્તમાનસા। તારા તરુમિવોન્મૂલં પર્યદેવયતાતુરા
શોકથી વ્યાકુળ મનવાળી તારા, ઊખડેલા વેલ જેવી, પર્વતો જેવાં વાનર વાલી પર દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગી.
રણે દારુણવિક્રાન્ત પ્રવીર પ્લવતાં વર। કિમિદાનીં પુરોભાગામદ્ય ત્વં નાભિભાષસે
યુદ્ધમાં પરાક્રમી, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ વીર, હવે હું સામે ઊભી છું તો પણ કેમ બોલતો નથી?
ઉત્તિષ્ઠ હરિશાર્દૂલ ભજસ્વ શયનોત્તમમ્। નૈવંવિધાઃ શેરતે હિ ભૂમૌ નૃપતિસત્તમાઃ
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, ઊઠો અને તમારું ઉત્તમ શયન ગ્રહણ કરો; આવા મહાન રાજાઓ જમીન પર પડ્યા રહેતા નથી.
અતીવ ખલુ તે કાન્તા વસુધા વસુધાધિપ। ગતાસુરપિ તાં ગાત્રૈર્માં વિહાય નિષેવસે
હે ધરતીના સ્વામી, તમને જમીન બહુ પ્રિય છે એવું લાગે છે; જીવ ગયા પછી પણ તમે મને છોડીને શરીરથી એને જ પસંદ કરો છો.
વ્યક્તમદ્ય ત્વયા વીર ધર્મતઃ સમ્પ્રવર્તતા। કિષ્કિન્ધેવ પુરી રમ્યા સ્વર્ગમાર્ગે વિનિર્મિતા
હે વીર, આજે તમારી ધર્મનિષ્ઠા પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે કિષ્કિંધાની સુંદર નગરી સ્વર્ગના માર્ગ પર જ રચાઈ છે.
યાન્યસ્માભિસ્ત્વયા સાર્ધં વનેષુ મધુગન્ધિષુ। વિહૃતાનિ ત્વયા કાલે તેષામુપરમઃ કૃતઃ
તમે અને હું સાથે મળીને મધની સુગંધવાળા વનમાં જે આનંદના દિવસો વિતાવ્યા, હવે એ બધાનો અંત આવી ગયો છે.
નિરાનન્દા નિરાશાહં નિમગ્ના શોકસાગરે। ત્વયિ પઞ્ચત્વમાપન્ને મહાયૂથપયૂથપે
હવે આનંદ અને આશા વિના, હું દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું, કારણ કે તમે, મહાન વાનર સેનાના નેતા, હવે નથી રહ્યા.
હૃદયં સુસ્થિતં મહ્યં દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભુવિ। યન્ન શોકાભિસંતપ્તં સ્ફુટતેઽદ્ય સહસ્રધા
મારું હૃદય ખરેખર મજબૂત છે, કેમ કે તમને જમીન પર પડેલા જોઈને પણ, આટલું દુઃખ સહન કરી, આજે હજારો ટુકડામાં તૂટી પડતું નથી.
સુગ્રીવસ્ય ત્વયા ભાર્યા હૃતા સ ચ વિવાસિતઃ। યત્ તત્ તસ્ય ત્વયા વ્યુષ્ટિઃ પ્રાપ્તેયં પ્લવગાધિપ
સુગ્રીવની પત્ની તમે લઈ ગયા અને તેને દેશથી કાઢી મૂક્યો; હવે, હે વાનરરાજ, એ કર્મનું ફળ તમારા પર આવી ગયું છે.
નિઃશ્રેયસપરા મોહાત્ ત્વયા ચાહં વિગર્હિતા। યૈષાબ્રુવં હિતં વાક્યં વાનરેન્દ્ર હિતૈષિણી
હે વાનરરાજ, હું તારી ભલાઈ જ ઇચ્છતી હતી અને તે માટે જ તને સુખદ સલાહ આપી હતી, પણ તું મોહમાં પડીને મને અવગણ્યો.
રૂપયૌવનદૃપ્તાનાં દક્ષિણાનાં ચ માનદ। નૂનમપ્સરસામાર્ય ચિત્તાનિ પ્રમથિષ્યસિ
હે માન આપનાર, તારી સુંદરતા, યુવાની અને દક્ષિણની મીઠાશથી, તું નિશ્ચયે અપ્સરાઓના દિલમાં ઉથલપાથલ કરી દેશે, હે મહાન.
કાલો નિઃસંશયો નૂનં જીવિતાન્તકરસ્તવ। બલાદ્ યેનાવપન્નોઽસિ સુગ્રીવસ્યાવશો વશમ્
સમય તો નિશ્ચયે જ જીવનનો અંત લાવનાર છે; એના જ બળથી તું સુગ્રીવના વશમાં આવી ગયો છે, તારે કંઈ કરી શક્યું નથી.
અસ્થાને વાલિનં હત્વા યુધ્યમાનં પરેણ ચ। ન સંતપ્યતિ કાકુત્સ્થઃ કૃત્વા કર્મસુગર્હિતમ્
કાકુત્સ્થ વંશના રામે, વાલી જ્યારે બીજા સાથે લડી રહ્યો હતો ત્યારે તેને મારી નાખ્યો, છતાં એવું નिंदનીય કામ કરીને પણ એને કોઈ પસ્તાવો નથી.
વૈધવ્યં શોકસંતાપં કૃપણાકૃપણા સતી। અદુઃખોપચિતા પૂર્વં વર્તયિષ્યામ્યનાથવત્
હવે હું વિધવા બની દુ:ખ અને શોકમાં પડી ગઈ છું; પહેલાં તો હું દુ:ખથી અજાણ અને અદયાની હતી, પણ હવે અનાથની જેમ જીવવું પડશે.
લાલિતશ્ચાઙ્ગદો વીરઃ સુકુમારઃ સુખોચિતઃ। વત્સ્યતે કામવસ્થાં મે પિતૃવ્યે ક્રોધમૂર્ચ્છિતે
મારો દુલારો, કોમળ અને સુખમાં પલેલો અંગદ, હવે મારા મનની સ્થિતિ પર જીવવો પડશે, કારણ કે એનો કાકા તો ગુસ્સે ભરાયો છે.
કુરુષ્વ પિતરં પુત્ર સુદૃષ્ટં ધર્મવત્સલમ્। દુર્લભં દર્શનં તસ્ય તવ વત્સ ભવિષ્યતિ
બેટા, તારા પિતા ધર્મપ્રેમી અને ઉત્તમ છે, તેમને જોઈ લે; પણ હવે તેમનું દર્શન તને બહુ દુર્લભ બનશે, વ્હાલા.
સમાશ્વાસય પુત્રં ત્વં સંદેશં સંદિશસ્વ મે। મૂર્ધ્ન્નિ ચૈનં સમાઘ્રાય પ્રવાસં પ્રસ્થિતો હ્યસિ
તારા દીકરાને ધીરજ આપજે અને મારો સંદેશો પણ કહેજે; તેના માથા પર ચુંબન આપજે, કેમ કે હવે તું દૂર જવાનું છે.
સકામો ભવ સુગ્રીવ રુમાં ત્વં પ્રતિપત્સ્યસે। ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમનુદ્વિગ્નઃ શસ્તો ભ્રાતા રિપુસ્તવ
હવે સુગ્રીવ, તું ખુશ રહીશ; તને ફરીથી રૂમા મળશે. ભાઈ દુશ્મન હતો તે હવે નથી, નિર્ભય થઈને રાજ્ય ભોગવીશ.
કિં મામેવં પ્રલપતીં પ્રિયાં ત્વં નાભિભાષસે। ઇમાઃ પશ્ય વરા બાહ્વ્યો ભાર્યાસ્તે વાનરેશ્વર
હું 이렇게 રડું છું, તારી પ્રિય પત્ની છું, તો પણ તું મને જવાબ કેમ નથી આપતો? હે વાનરરાજ, આ તારી સુંદરભુજાવાળી પત્નીઓ છે, જરા તેમને જોઈ લે.