કપિપત્ન્યા વચઃ શ્રુત્વા કપયઃ કામરૂપિણઃ। પ્રાપ્તકાલમવિશ્લિષ્ટમૂચુર્વચનમઙ્ગનામ્
વાનરપત્નીના શબ્દો સાંભળી, મનગમતી રૂપ ધારણ કરી શકતા વાનરો એ સ્ત્રીને યોગ્ય સમયે યોગ્ય અને શાંતિભર્યા શબ્દો કહ્યા.
જીવપુત્રે નિવર્તસ્વ પુત્રં રક્ષસ્વ ચાઙ્ગદમ્। અન્તકો રામરૂપેણ હત્વા નયતિ વાલિનમ્
જ્યારે તારો પુત્ર જીવતો છે ત્યારે પાછી ફર અને અંગદને બચાવ. મૃત્યુ, રામના રૂપમાં આવી, વાલીને મારીને લઈ જાય છે.
ક્ષિપ્તાન્ વૃક્ષાન્ સમાવિધ્ય વિપુલાશ્ચ તથા શિલાઃ। વાલી વજ્રસમૈર્બાણૈર્વજ્રેણેવ નિપાતિતઃ
વાલીએ વૃક્ષો અને મોટાં પથ્થરો ફેંક્યા છતાં, વીજળી જેવી કઠોર તીરો વડે એ વીજળીના ઘા જેવી રીતે પડી ગયો.
અભિભૂતમિદં સર્વં વિદ્રુતં વાનરં બલમ્। અસ્મિન્ પ્લવગશાર્દૂલે હતે શક્રસમપ્રભે
આ બધું વાનર સેનાનું બળ હમણાં વિખૂટું પડી ગયું છે, કારણ કે વાનરોમાંનો સિંહ, ઇન્દ્ર જેવો તેજસ્વી વાલી, હવે મૃત્યુ પામ્યો છે.
રક્ષ્યતાં નગરી શૂરૈરઙ્ગદશ્ચાભિષિચ્યતામ્। પદસ્થં વાલિનઃ પુત્રં ભજિષ્યન્તિ પ્લવંગમાઃ
શૂરવીરો શહેરની રક્ષા કરે અને અંગદને રાજકુમાર બનાવો; વાનરો હવે વાલીના પુત્રની સેવા કરશે.
અથવારુચિતં સ્થાનમિહ તે રુચિરાનને। આવિશન્તિ ચ દુર્ગાણિ ક્ષિપ્રમદ્યૈવ વાનરાઃ
અથવા, હે સુંદર મુખવાળી, જો તને અહીં બીજું સ્થાન પસંદ હોય તો પણ, વાનરો આજે જ ઝડપથી કિલ્લામાં પ્રવેશી જાય.
અભાર્યાઃ સહભાર્યાશ્ચ સન્ત્યત્ર વનચારિણઃ। લુબ્ધેભ્યો વિપ્રલબ્ધેભ્યસ્તેભ્યો નઃ સુમહદ્ભયમ્
અહીં કેટલાક વનવાસી વાનરો પત્ની સાથે છે તો કેટલાક વિના પત્ની; એવા લોભી અને છલકપટ વાનરોને કારણે અમને મોટું ભય છે.
અલ્પાન્તરગતાનાં તુ શ્રુત્વા વચનમઙ્ગના। આત્મનઃ પ્રતિરૂપં સા બભાષે ચારુહાસિની
નજીક ઊભેલી સ્ત્રીના શબ્દો સાંભળી, સુંદર સ્મિતવાળી એ સ્ત્રીએ પોતાને યોગ્ય એવી રીતે જવાબ આપ્યો.
પુત્રેણ મમ કિં કાર્યં રાજ્યેનાપિ કિમાત્મના। કપિસિંહે મહાભાગે તસ્મિન્ ભર્તરિ નશ્યતિ
મારે પુત્રથી શું કામ? રાજ્યથી પણ શું લાભ? જ્યારે મારા પતિ, વાનર સિંહ અને મહાભાગ્યશાળી, હવે નથી.
એવમુક્ત્વા પ્રદુદ્રાવ રુદતી શોકમૂર્ચ્છિતા। શિરશ્ચોરશ્ચ બાહુભ્યાં દુઃખેન સમભિઘ્નતી
આવી રીતે બોલીને, તે રડતી અને શોકથી બેહોશ થઈ દોડી ગઈ, દુઃખમાં પોતાના માથું અને છાતી હાથથી પીટતી.
સા વ્રજન્તી દદર્શાથ પતિં નિપતિતં ભુવિ। હન્તારં દાનવેન્દ્રાણાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્
જ્યારે તે જઈ રહી હતી ત્યારે જમીન પર પડેલા પોતાના પતિને જોયા—જે દૈત્યરાજાઓના સંહારક અને યુદ્ધમાં કદી ન પછાતાતા હતા.
ક્ષેપ્તારં પર્વતેન્દ્રાણાં વજ્રાણામિવ વાસવમ્। મહાવાતસમાવિષ્ટં મહામેઘૌઘનિઃસ્વનમ્
જે પર્વતોને વીજળીની જેમ ફેંકી દેતો હતો, આજે તે પ્રચંડ પવનમાં ઘેરાઈ ગયો છે અને મહા મેઘોની ગર્જના જેવી ધ્વનિ કરી રહ્યો છે.
શક્રતુલ્યપરાક્રાન્તં વૃષ્ટ્વેવોપરતં ઘનમ્। નર્દન્તં નર્દતાં ભીમં શૂરં શૂરેણ પાતિતમ્। શાર્દૂલેનામિષસ્યાર્થે મૃગરાજમિવાહતમ્
ઇન્દ્ર જેટલી શૂરતા ધરાવતો, હવે વરસાદ બંધ થયેલા વાદળ જેવો પડી ગયો છે; ગર્જનારા વાનરોમાં ભયાનક અને વીર, બીજા વીરના હાથોં માર્યો ગયો છે. માછલી માટે વાઘે સિંહને જેમ મારી નાખ્યો હોય એમ.
અર્ચિતં સર્વલોકસ્ય સપતાકં સવેદિકમ્। નાગહેતોઃ સુપર્ણેન ચૈત્યમુન્મથિતં યથા
જેને આખી દુનિયાએ માન આપ્યો હતો, ધ્વજ અને મંચથી શોભતો હતો, એ મંદિરને સુપર્ણે સાપ માટે જેમ તોડી નાખ્યું હોય એમ.
અવષ્ટભ્યાવતિષ્ઠન્તં દદર્શ ધનુરૂર્જિતમ્। રામં રામાનુજં ચૈવ ભર્તુશ્ચૈવ તથાનુજમ્
તેણી રામને, જેઓ પોતાના શક્તિશાળી ધનુષ્ય સાથે ઊભા હતા, તેમજ લક્ષ્મણને અને પતિના નાના ભાઈને પણ જોઈ.
તાનતીત્ય સમાસાદ્ય ભર્તારં નિહતં રણે। સમીક્ષ્ય વ્યથિતા ભૂમૌ સમ્ભ્રાન્તા નિપપાત હ
તેમને પસાર કરીને જ્યારે તે યુદ્ધમાં મારેલા પોતાના પતિ પાસે પહોંચી, ત્યારે તેને જોઈને દુઃખી થઈ જમીન પર ગભરાઈને પડી ગઈ.
સુપ્તેવ પુનરુત્થાય આર્યપુત્રેતિ વાદિની। રુરોદ સા પતિં દૃષ્ટ્વા સંવીતં મૃત્યુદામભિઃ
પછી જાણે ઊંઘમાંથી જાગી હોય એમ ઊભી થઈ, 'આર્યપુત્ર!' કહીને રડવા લાગી, કારણ કે પતિને મૃત્યુના બંધનમાં બંધાયેલો જોઈ દુઃખી થઈ.
તામવેક્ષ્ય તુ સુગ્રીવઃ ક્રોશન્તીં કુરરીમિવ। વિષાદમગમત્ કષ્ટં દૃષ્ટ્વા ચાઙ્ગદમાગતમ્
તેને કુરરી પક્ષી જેવી રડતી જોઈને સુગ્રીવને ભારે દુઃખ થયું, ખાસ કરીને અંગદને આવતાં જોઈને.
thumb|વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે વિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો વીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
રામચાપવિસૃષ્ટેન શરેણાન્તકરેણ તમ્। દૃષ્ટ્વા વિનિહતં ભૂમૌ તારા તારાધિપાનના
રામના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા મૃત્યુદાયક બાણથી જમીન પર પડેલા, ચંદ્ર જેવા મુખવાળા વાલી ને તારા એ જોયો.
સા સમાસાદ્ય ભર્તારં પર્યષ્વજત ભામિની। ઇષુણાભિહતં દૃષ્ટ્વા વાલિનં કુઞ્જરોપમમ્
તે તેજસ્વિ સ્ત્રીએ પોતાના પતિ પાસે જઈને, બાણથી ઘાયલ થયેલા અને હાથી જેવાં વાલી ને ભેટી પડી.
વાનરં પર્વતેન્દ્રાભં શોકસંતપ્તમાનસા। તારા તરુમિવોન્મૂલં પર્યદેવયતાતુરા
શોકથી વ્યાકુળ મનવાળી તારા, ઊખડેલા વેલ જેવી, પર્વતો જેવાં વાનર વાલી પર દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગી.
રણે દારુણવિક્રાન્ત પ્રવીર પ્લવતાં વર। કિમિદાનીં પુરોભાગામદ્ય ત્વં નાભિભાષસે
યુદ્ધમાં પરાક્રમી, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ વીર, હવે હું સામે ઊભી છું તો પણ કેમ બોલતો નથી?
ઉત્તિષ્ઠ હરિશાર્દૂલ ભજસ્વ શયનોત્તમમ્। નૈવંવિધાઃ શેરતે હિ ભૂમૌ નૃપતિસત્તમાઃ
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, ઊઠો અને તમારું ઉત્તમ શયન ગ્રહણ કરો; આવા મહાન રાજાઓ જમીન પર પડ્યા રહેતા નથી.
અતીવ ખલુ તે કાન્તા વસુધા વસુધાધિપ। ગતાસુરપિ તાં ગાત્રૈર્માં વિહાય નિષેવસે
હે ધરતીના સ્વામી, તમને જમીન બહુ પ્રિય છે એવું લાગે છે; જીવ ગયા પછી પણ તમે મને છોડીને શરીરથી એને જ પસંદ કરો છો.
વ્યક્તમદ્ય ત્વયા વીર ધર્મતઃ સમ્પ્રવર્તતા। કિષ્કિન્ધેવ પુરી રમ્યા સ્વર્ગમાર્ગે વિનિર્મિતા
હે વીર, આજે તમારી ધર્મનિષ્ઠા પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે કિષ્કિંધાની સુંદર નગરી સ્વર્ગના માર્ગ પર જ રચાઈ છે.
યાન્યસ્માભિસ્ત્વયા સાર્ધં વનેષુ મધુગન્ધિષુ। વિહૃતાનિ ત્વયા કાલે તેષામુપરમઃ કૃતઃ
તમે અને હું સાથે મળીને મધની સુગંધવાળા વનમાં જે આનંદના દિવસો વિતાવ્યા, હવે એ બધાનો અંત આવી ગયો છે.
નિરાનન્દા નિરાશાહં નિમગ્ના શોકસાગરે। ત્વયિ પઞ્ચત્વમાપન્ને મહાયૂથપયૂથપે
હવે આનંદ અને આશા વિના, હું દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું, કારણ કે તમે, મહાન વાનર સેનાના નેતા, હવે નથી રહ્યા.
હૃદયં સુસ્થિતં મહ્યં દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભુવિ। યન્ન શોકાભિસંતપ્તં સ્ફુટતેઽદ્ય સહસ્રધા
મારું હૃદય ખરેખર મજબૂત છે, કેમ કે તમને જમીન પર પડેલા જોઈને પણ, આટલું દુઃખ સહન કરી, આજે હજારો ટુકડામાં તૂટી પડતું નથી.
સુગ્રીવસ્ય ત્વયા ભાર્યા હૃતા સ ચ વિવાસિતઃ। યત્ તત્ તસ્ય ત્વયા વ્યુષ્ટિઃ પ્રાપ્તેયં પ્લવગાધિપ
સુગ્રીવની પત્ની તમે લઈ ગયા અને તેને દેશથી કાઢી મૂક્યો; હવે, હે વાનરરાજ, એ કર્મનું ફળ તમારા પર આવી ગયું છે.