thumb|એકોનવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકોનવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ઓગણીસમો સર્ગ સાંભળો.
સ વાનરમહારાજઃ શયાનઃ શરપીડિતઃ। પ્રત્યુક્તો હેતુમદ્વાક્યૈર્નોત્તરં પ્રત્યપદ્યત
એ વાનર મહારાજા, જે બાણોથી ઘાયલ થઈને પડ્યો હતો, તેને કારણસભર વચન કહેવામાં આવ્યા છતાં, તેણે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
અશ્મભિઃ પરિભિન્નાઙ્ગઃ પાદપૈરાહતો ભૃશમ્। રામબાણેન ચાક્રાન્તો જીવિતાન્તે મુમોહ સઃ
પથ્થરો અને વૃક્ષોથી શરીર તૂટી ગયું હતું અને રામના બાણોથી ઘેરાઈ ગયો હતો, જીવનના અંતે એ બેહોશ થઈ ગયો.
તં ભાર્યા બાણમોક્ષેણ રામદત્તેન સંયુગે। હતં પ્લવગશાર્દૂલં તારા શુશ્રાવ વાલિનમ્
યુદ્ધમાં રામના બાણથી પતિ વાનરશ્રેષ્ઠ વાલી મારાયો છે, એ વાત તારા સુધી પહોંચી.
સા સપુત્રાપ્રિયં શ્રુત્વા વધં ભર્તુઃ સુદારુણમ્। નિષ્પપાત ભૃશં તસ્માદુદ્વિગ્ના ગિરિકન્દરાત્
પતિના ભયાનક મૃત્યુની વાત સાંભળી, પોતાના પુત્ર સાથે, તે સ્ત્રી ખૂબ દુઃખી થઈને પહાડની ગુફામાંથી બહાર દોડી આવી.
યે ત્વઙ્ગદપરીવારા વાનરા હિ મહાબલાઃ। તે સકાર્મુકમાલોક્ય રામં ત્રસ્તાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ
અંગદના સાથી શક્તિશાળી વાનરો, રામને ધનુષ્ય સાથે જોઈને ડરી ગયા અને દરેક દિશામાં ભાગી ગયા.
સા દદર્શ તતસ્ત્રસ્તાન્ હરીનાપતતો દ્રુતમ્। યૂથાદેવ પરિભ્રષ્ટાન્ મૃગાન્ નિહતયૂથપાન્
પછી તેણે ડરેલા વાનરોને ઝડપથી દોડતા જોયા, જેમ કે પોતાના નેતા મારાઈ ગયા હોય એવા હરણો ટોળામાંથી છૂટા પડી જાય છે તેમ.
તાનુવાચ સમાસાદ્ય દુઃખિતાન્ દુઃખિતા સતી। રામવિત્રાસિતાન્ સર્વાનનુબદ્ધાનિવેષુભિઃ
તે દુઃખી સ્ત્રી પણ, દુઃખી વાનરો પાસે આવી, રામના ભયથી તૂટી પડેલા અને તીરોના ઘા ખાઈ ભાગી રહેલા બધા વાનરોને સંબોધી બોલી.
વાનરા રાજસિંહસ્ય યસ્ય યૂયં પુરઃસરાઃ। તં વિહાય સુવિત્રસ્તાઃ કસ્માદ્ દ્રવત દુર્ગતાઃ
તમે વાનરો, જે રાજસિંહના મુખ્ય અનુયાયી હતા, હવે તેને છોડી, ડરીને અને દુઃખમાં કેમ ભાગી રહ્યા છો?
રાજ્યહેતોઃ સ ચેદ્ ભ્રાતા ભ્રાત્રા ક્રૂરેણ પાતિતઃ। રામેણ પ્રહિતૈર્દૂરાન્માર્ગણૈર્દૂરપાતિભિઃ
જો રાજ્ય માટે ભાઈએ પોતાના જ ક્રૂર ભાઈના હાથે, રામના દૂરથી આવતાં તીરો વડે, વાળી મારાઈ ગયો હોય—
કપિપત્ન્યા વચઃ શ્રુત્વા કપયઃ કામરૂપિણઃ। પ્રાપ્તકાલમવિશ્લિષ્ટમૂચુર્વચનમઙ્ગનામ્
વાનરપત્નીના શબ્દો સાંભળી, મનગમતી રૂપ ધારણ કરી શકતા વાનરો એ સ્ત્રીને યોગ્ય સમયે યોગ્ય અને શાંતિભર્યા શબ્દો કહ્યા.
જીવપુત્રે નિવર્તસ્વ પુત્રં રક્ષસ્વ ચાઙ્ગદમ્। અન્તકો રામરૂપેણ હત્વા નયતિ વાલિનમ્
જ્યારે તારો પુત્ર જીવતો છે ત્યારે પાછી ફર અને અંગદને બચાવ. મૃત્યુ, રામના રૂપમાં આવી, વાલીને મારીને લઈ જાય છે.
ક્ષિપ્તાન્ વૃક્ષાન્ સમાવિધ્ય વિપુલાશ્ચ તથા શિલાઃ। વાલી વજ્રસમૈર્બાણૈર્વજ્રેણેવ નિપાતિતઃ
વાલીએ વૃક્ષો અને મોટાં પથ્થરો ફેંક્યા છતાં, વીજળી જેવી કઠોર તીરો વડે એ વીજળીના ઘા જેવી રીતે પડી ગયો.
અભિભૂતમિદં સર્વં વિદ્રુતં વાનરં બલમ્। અસ્મિન્ પ્લવગશાર્દૂલે હતે શક્રસમપ્રભે
આ બધું વાનર સેનાનું બળ હમણાં વિખૂટું પડી ગયું છે, કારણ કે વાનરોમાંનો સિંહ, ઇન્દ્ર જેવો તેજસ્વી વાલી, હવે મૃત્યુ પામ્યો છે.
રક્ષ્યતાં નગરી શૂરૈરઙ્ગદશ્ચાભિષિચ્યતામ્। પદસ્થં વાલિનઃ પુત્રં ભજિષ્યન્તિ પ્લવંગમાઃ
શૂરવીરો શહેરની રક્ષા કરે અને અંગદને રાજકુમાર બનાવો; વાનરો હવે વાલીના પુત્રની સેવા કરશે.
અથવારુચિતં સ્થાનમિહ તે રુચિરાનને। આવિશન્તિ ચ દુર્ગાણિ ક્ષિપ્રમદ્યૈવ વાનરાઃ
અથવા, હે સુંદર મુખવાળી, જો તને અહીં બીજું સ્થાન પસંદ હોય તો પણ, વાનરો આજે જ ઝડપથી કિલ્લામાં પ્રવેશી જાય.
અભાર્યાઃ સહભાર્યાશ્ચ સન્ત્યત્ર વનચારિણઃ। લુબ્ધેભ્યો વિપ્રલબ્ધેભ્યસ્તેભ્યો નઃ સુમહદ્ભયમ્
અહીં કેટલાક વનવાસી વાનરો પત્ની સાથે છે તો કેટલાક વિના પત્ની; એવા લોભી અને છલકપટ વાનરોને કારણે અમને મોટું ભય છે.
અલ્પાન્તરગતાનાં તુ શ્રુત્વા વચનમઙ્ગના। આત્મનઃ પ્રતિરૂપં સા બભાષે ચારુહાસિની
નજીક ઊભેલી સ્ત્રીના શબ્દો સાંભળી, સુંદર સ્મિતવાળી એ સ્ત્રીએ પોતાને યોગ્ય એવી રીતે જવાબ આપ્યો.
પુત્રેણ મમ કિં કાર્યં રાજ્યેનાપિ કિમાત્મના। કપિસિંહે મહાભાગે તસ્મિન્ ભર્તરિ નશ્યતિ
મારે પુત્રથી શું કામ? રાજ્યથી પણ શું લાભ? જ્યારે મારા પતિ, વાનર સિંહ અને મહાભાગ્યશાળી, હવે નથી.
એવમુક્ત્વા પ્રદુદ્રાવ રુદતી શોકમૂર્ચ્છિતા। શિરશ્ચોરશ્ચ બાહુભ્યાં દુઃખેન સમભિઘ્નતી
આવી રીતે બોલીને, તે રડતી અને શોકથી બેહોશ થઈ દોડી ગઈ, દુઃખમાં પોતાના માથું અને છાતી હાથથી પીટતી.
સા વ્રજન્તી દદર્શાથ પતિં નિપતિતં ભુવિ। હન્તારં દાનવેન્દ્રાણાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્
જ્યારે તે જઈ રહી હતી ત્યારે જમીન પર પડેલા પોતાના પતિને જોયા—જે દૈત્યરાજાઓના સંહારક અને યુદ્ધમાં કદી ન પછાતાતા હતા.
ક્ષેપ્તારં પર્વતેન્દ્રાણાં વજ્રાણામિવ વાસવમ્। મહાવાતસમાવિષ્ટં મહામેઘૌઘનિઃસ્વનમ્
જે પર્વતોને વીજળીની જેમ ફેંકી દેતો હતો, આજે તે પ્રચંડ પવનમાં ઘેરાઈ ગયો છે અને મહા મેઘોની ગર્જના જેવી ધ્વનિ કરી રહ્યો છે.
શક્રતુલ્યપરાક્રાન્તં વૃષ્ટ્વેવોપરતં ઘનમ્। નર્દન્તં નર્દતાં ભીમં શૂરં શૂરેણ પાતિતમ્। શાર્દૂલેનામિષસ્યાર્થે મૃગરાજમિવાહતમ્
ઇન્દ્ર જેટલી શૂરતા ધરાવતો, હવે વરસાદ બંધ થયેલા વાદળ જેવો પડી ગયો છે; ગર્જનારા વાનરોમાં ભયાનક અને વીર, બીજા વીરના હાથોં માર્યો ગયો છે. માછલી માટે વાઘે સિંહને જેમ મારી નાખ્યો હોય એમ.
અર્ચિતં સર્વલોકસ્ય સપતાકં સવેદિકમ્। નાગહેતોઃ સુપર્ણેન ચૈત્યમુન્મથિતં યથા
જેને આખી દુનિયાએ માન આપ્યો હતો, ધ્વજ અને મંચથી શોભતો હતો, એ મંદિરને સુપર્ણે સાપ માટે જેમ તોડી નાખ્યું હોય એમ.
અવષ્ટભ્યાવતિષ્ઠન્તં દદર્શ ધનુરૂર્જિતમ્। રામં રામાનુજં ચૈવ ભર્તુશ્ચૈવ તથાનુજમ્
તેણી રામને, જેઓ પોતાના શક્તિશાળી ધનુષ્ય સાથે ઊભા હતા, તેમજ લક્ષ્મણને અને પતિના નાના ભાઈને પણ જોઈ.
તાનતીત્ય સમાસાદ્ય ભર્તારં નિહતં રણે। સમીક્ષ્ય વ્યથિતા ભૂમૌ સમ્ભ્રાન્તા નિપપાત હ
તેમને પસાર કરીને જ્યારે તે યુદ્ધમાં મારેલા પોતાના પતિ પાસે પહોંચી, ત્યારે તેને જોઈને દુઃખી થઈ જમીન પર ગભરાઈને પડી ગઈ.
સુપ્તેવ પુનરુત્થાય આર્યપુત્રેતિ વાદિની। રુરોદ સા પતિં દૃષ્ટ્વા સંવીતં મૃત્યુદામભિઃ
પછી જાણે ઊંઘમાંથી જાગી હોય એમ ઊભી થઈ, 'આર્યપુત્ર!' કહીને રડવા લાગી, કારણ કે પતિને મૃત્યુના બંધનમાં બંધાયેલો જોઈ દુઃખી થઈ.
તામવેક્ષ્ય તુ સુગ્રીવઃ ક્રોશન્તીં કુરરીમિવ। વિષાદમગમત્ કષ્ટં દૃષ્ટ્વા ચાઙ્ગદમાગતમ્
તેને કુરરી પક્ષી જેવી રડતી જોઈને સુગ્રીવને ભારે દુઃખ થયું, ખાસ કરીને અંગદને આવતાં જોઈને.
thumb|વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે વિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો વીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
રામચાપવિસૃષ્ટેન શરેણાન્તકરેણ તમ્। દૃષ્ટ્વા વિનિહતં ભૂમૌ તારા તારાધિપાનના
રામના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા મૃત્યુદાયક બાણથી જમીન પર પડેલા, ચંદ્ર જેવા મુખવાળા વાલી ને તારા એ જોયો.