ન મે તત્ર મનસ્તાપો ન મન્યુર્હરિપુંગવ। વાગુરાભિશ્ચ પાશૈશ્ચ કૂટૈશ્ચ વિવિધૈર્નરાઃ
મને આ બાબતે કોઈ દુઃખ કે રોષ નથી, વાનરશ્રેષ્ઠ; કારણ કે મનુષ્યો ફાંસ, જાળ અને અનેક પ્રકારના ફંદા વડે—
પ્રતિચ્છન્નાશ્ચ દૃશ્યાશ્ચ ગૃહ્ણન્તિ સુબહૂન્ મૃગાન્। પ્રધાવિતાન્ વા વિત્રસ્તાન્ વિસ્રબ્ધાનતિવિષ્ઠિતાન્
છુપાઈને કે ખુલ્લેઆમ, અનેક પ્રાણીઓ પકડી લે છે—દોડતા, ડરેલા, બેદરકાર કે સ્થિર ઊભેલા હોય એવા.
પ્રમત્તાનપ્રમત્તાન્ વા નરા માંસાશિનો ભૃશમ્। વિધ્યન્તિ વિમુખાંશ્ચાપિ ન ચ દોષોઽત્ર વિદ્યતે
માસાહારી મનુષ્યો ધ્યાન રાખતા કે બેદરકાર, એમ બંને પ્રકારના પ્રાણીઓને—even પીઠ ફેરવેલા—મારે છે; અને તેમાં કોઈ દોષ નથી.
યાન્તિ રાજર્ષયશ્ચાત્ર મૃગયાં ધર્મકોવિદાઃ। તસ્માત્ ત્વં નિહતો યુદ્ધે મયા બાણેન વાનર। અયુધ્યન્ પ્રતિયુધ્યન્ વા યસ્માચ્છાખામૃગો હ્યસિ
અહીં રાજર્ષિઓ, ધર્મ જાણનારા, શિકાર કરવા જાય છે; તેથી, વાનર, તું યુદ્ધમાં મારી બાણથી માર્યો ગયો, લડતો હોય કે ન હોય, કારણ કે તું શાખાવાળો પ્રાણી છે.
દુર્લભસ્ય ચ ધર્મસ્ય જીવિતસ્ય શુભસ્ય ચ। રાજાનો વાનરશ્રેષ્ઠ પ્રદાતારો ન સંશયઃ
અતિ દુર્લભ ધર્મ, જીવન અને શુભતા માટે રાજાઓ, વાનરશ્રેષ્ઠ, આપનાર છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તાન્ ન હિંસ્યાન્ન ચાક્રોશેન્નાક્ષિપેન્નાપ્રિયં વદેત્। દેવા માનુષરૂપેણ ચરન્ત્યેતે મહીતલે
એમને ન તો દુઃખ આપવું, ન અપમાન કરવું, ન તો કટુ બોલવું; કારણ કે એ દેવતાઓ માનવરૂપે ધરતી પર ફરે છે.
ત્વં તુ ધર્મમવિજ્ઞાય કેવલં રોષમાસ્થિતઃ। વિદૂષયસિ માં ધર્મે પિતૃપૈતામહે સ્થિતમ્
પણ તું ધર્મને સમજ્યા વિના માત્ર રોષમાં આવીને, પિતૃ-પિતામહોથી ચાલેલી ધર્મમાં મને દોષારોપણ કરે છે.
એવમુક્તસ્તુ રામેણ વાલી પ્રવ્યથિતો ભૃશમ્। ન દોષં રાઘવે દધ્યૌ ધર્મેઽધિગતનિશ્ચયઃ
રામે આવું કહ્યું ત્યારે વાલી ખૂબ જ દુઃખી થયો; ધર્મમાં નિશ્ચિતતા પામી, તેણે રાઘવમાં કોઈ દોષ માન્યો નહીં.
પ્રત્યુવાચ તતો રામં પ્રાઞ્જલિર્વાનરેશ્વરઃ। યત્ ત્વમાત્થ નરશ્રેષ્ઠ તત્ તથૈવ ન સંશયઃ
પછી વાનરરાજા જોડેલા હાથથી રામને જવાબ આપ્યો: 'માનવશ્રેષ્ઠ, તમે જે કહ્યું એ સાચું જ છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
પ્રતિવક્તું પ્રકૃષ્ટે હિ નાપકૃષ્ટસ્તુ શક્નુયાત્। યદયુક્તં મયા પૂર્વં પ્રમાદાદ્ વાક્યમપ્રિયમ્
કારણ કે શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ શ્રેષ્ઠને જ જવાબ આપી શકે, નીચો નહિ; જો પહેલાં મેં અજાણતા કે અવિવેકથી કોઈ અયોગ્ય કે કડવા શબ્દો કહ્યા હોય—
તત્રાપિ ખલુ મે દોષં કર્તું નાર્હસિ રાઘવ। ત્વં હિ દૃષ્ટાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ। કાર્યકારણસિદ્ધૌ ચ પ્રસન્ના બુદ્ધિરવ્યયા
તો પણ, રાઘવ, તું મને દોષ ન આપવો; કારણ કે તું તત્વને જાણનારો છે, પ્રજાના હિતમાં લાગેલો છે અને તારી નિશ્ચિત અને સ્પષ્ટ બુદ્ધિ હંમેશા યોગ્ય કાર્ય અને કારણને ઓળખે છે.
મામપ્યવગતં ધર્માદ્ વ્યતિક્રાન્તપુરસ્કૃતમ્। ધર્મસંહિતયા વાચા ધર્મજ્ઞ પરિપાલય
જો મેં પણ જાણતા કે અજાણતા ધર્મથી વિરુદ્ધ વર્તન કર્યું હોય, તો, ધર્મજ્ઞ, ધર્મયુક્ત વચનથી મને સંભાળજો.
બાષ્પસંરુદ્ધકણ્ઠસ્તુ વાલી સાર્તરવઃ શનૈઃ। ઉવાચ રામં સમ્પ્રેક્ષ્ય પઙ્કલગ્ન ઇવ દ્વિપઃ
આંસુથી ગળો દબાઈ ગયો હોય એવો વાલી, દુઃખથી કરૂણ અવાજે, ધીમે ધીમે રામને જોઈને બોલ્યો, જેમ કે કાદવમાં ફસાયેલો હાથી હોય.
ન ચાત્માનમહં શોચે ન તારાં નાપિ બાન્ધવાન્। યથા પુત્રં ગુણજ્યેષ્ઠમઙ્ગદં કનકાઙ્ગદમ્
હું ન તો પોતાનો, ન તારાનો, ન તો કોઈ સગાંનો દુઃખ કરું છું, જેટલું મારા પુત્ર, ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ અને સોનાના આભૂષણોથી શોભિત અંગદ માટે દુઃખ થાય છે.
સ મમાદર્શનાદ્ દીનો બાલ્યાત્ પ્રભૃતિ લાલિતઃ। તટાક ઇવ પીતામ્બુરુપશોષં ગમિષ્યતિ
મારી નજરથી વંચિત, બાળપણથી લાડકવાયો, એ દુઃખી થઈ જશે અને જેમ તળાવનું પાણી પીવાઈ જાય પછી સૂકાઈ જાય છે, તેમ સુકાઈ જશે.
બાલશ્ચાકૃતબુદ્ધિશ્ચ એકપુત્રશ્ચ મે પ્રિયઃ। તારેયો રામ ભવતા રક્ષણીયો મહાબલઃ
એ તો બાળક છે, હજુ સમજ પણ નથી, અને મારો એકમાત્ર પ્રિય પુત્ર છે; રામ, તારા પુત્ર, મહાબલવાન અંગદને તું જ રક્ષાવા.
સુગ્રીવે ચાઙ્ગદે ચૈવ વિધત્સ્વ મતિમુત્તમામ્। ત્વં હિ ગોપ્તા ચ શાસ્તા ચ કાર્યાકાર્યવિધૌ સ્થિતઃ
સુગ્રીવ અને અઙ્ગદ પ્રત્યે તું તારી શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ વાપર, કેમ કે તું જ સાચો રક્ષક અને માર્ગદર્શક છે, અને શું કરવું, શું ન કરવું એ સમજવામાં સ્થિર છે.
યા તે નરપતે વૃત્તિર્ભરતે લક્ષ્મણે ચ યા। સુગ્રીવે ચાઙ્ગદે રાજંસ્તાં ચિન્તયિતુમર્હસિ
રાજા, જેમ તું ભરત અને લક્ષ્મણ સાથે વર્તે છે, એ જ રીતે સુગ્રીવ અને અઙ્ગદ સાથે પણ વર્તવાનું વિચારવું જોઈએ.
મદ્દોષકૃતદોષાં તાં યથા તારાં તપસ્વિનીમ્। સુગ્રીવો નાવમન્યેત તથાવસ્થાતુમર્હસિ
જેમ તું સુગ્રીવને એ વાતનું ધ્યાન રાખે છે કે તે તપસ્વિ તારા, જે મારા દોષને કારણે દુઃખ ભોગવે છે, તેની અવગણના ન કરે, તેમ જ તારે પણ વર્તવું જોઈએ.
ત્વયા હ્યનુગૃહીતેન શક્યં રાજ્યમુપાસિતુમ્। ત્વદ્વશે વર્તમાનેન તવ ચિત્તાનુવર્તિના
જેને તારી કૃપા મળે છે, તે તારી ઇચ્છા પ્રમાણે અને તારા મનને અનુસરીને રાજ્ય ચલાવી શકે છે.
શક્યં દિવં ચાર્જયિતું વસુધાં ચાપિ શાસિતુમ્। ત્વત્તોઽહં વધમાકાંક્ષન્ વાર્યમાણોઽપિ તારયા
તારી માર્ગદર્શન હેઠળ સ્વર્ગ મેળવવું અને ધરતી પર રાજ કરવું શક્ય છે; છતાં, તારા મને રોકવા છતાં, મેં તારા હાથેથી મૃત્યુ મેળવવાની ઇચ્છા રાખી.
સુગ્રીવેણ સહ ભ્રાત્રા દ્વન્દ્વયુદ્ધમુપાગતઃ। ઇત્યુક્ત્વા વાનરો રામં વિરરામ હરીશ્વરઃ
હું મારા ભાઈ સુગ્રીવ સાથે એકલ યુદ્ધ કરવા ગયો હતો. આમ કહી વાનરરાજે રામ સામે મૌન ધારણ કર્યું.
સ તમાશ્વાસયદ્ રામો વાલિનં વ્યક્તદર્શનમ્। સાધુસમ્મતયા વાચા ધર્મતત્ત્વાર્થયુક્તયા
પછી રામે, જેનું મન સ્પષ્ટ હતું એવા વાલીનું, સારા લોકો દ્વારા માન્ય અને ધર્મથી ભરપૂર મીઠા શબ્દોથી સાંત્વન કર્યું.
ન સંતાપસ્ત્વયા કાર્ય એતદર્થં પ્લવઙ્ગમ। ન વયં ભવતા ચિન્ત્યા નાપ્યાત્મા હરિસત્તમ। વયં ભવદ્વિશેષેણ ધર્મતઃ કૃતનિશ્ચયાઃ
વાનર, આ માટે તારે દુઃખ લેવું નહીં. તું અમારો વિચાર કરવો નહીં અને ન તો તારે પોતાનું દુઃખ કરવું. અમે તારી સાથે ધર્મ પ્રમાણે નિશ્ચયપૂર્વક આ વ્યવહાર કર્યો છે.
દણ્ડ્યે યઃ પાતયેદ્ દણ્ડં દણ્ડ્યો યશ્ચાપિ દણ્ડ્યતે। કાર્યકારણસિદ્ધાર્થાવુભૌ તૌ નાવસીદતઃ
જે દોષી પર દંડ કરે છે અને જે દંડ પામે છે, એ બંનેએ, કાર્ય અને તેના કારણ પૂર્ણ થયા પછી, દુઃખી થવું જોઈએ નહીં.
તદ્ ભવાન્ દણ્ડસંયોગાદસ્માદ્ વિગતકલ્મષઃ। ગતઃ સ્વાં પ્રકૃતિં ધર્મ્યાં દણ્ડદિષ્ટેન વર્ત્મના
આ રીતે યોગ્ય દંડ મળવાથી તું પાપમુક્ત થયો છે અને ધર્મના માર્ગે તારી સ્વભાવિક સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરી છે.
ત્યજ શોકં ચ મોહં ચ ભયં ચ હૃદયે સ્થિતમ્। ત્વયા વિધાનં હર્યગ્ર્ય ન શક્યમતિવર્તિતુમ્
તારા હૃદયમાં રહેલું શોક, મોહ અને ભય તું છોડી દે, કેમ કે હનુમાન, તારા માટે જે નક્કી થયેલું છે, તે તું લાંઘી શકતો નથી.
યથા ત્વય્યઙ્ગદો નિત્યં વર્તતે વાનરેશ્વર। તથા વર્તેત સુગ્રીવે મયિ ચાપિ ન સંશયઃ
જેમ અઙ્ગદ હંમેશા તારા પ્રત્યે વફાદાર છે, એમ જ સુગ્રીવ પણ મારા પ્રત્યે રહે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
સ તસ્ય વાક્યં મધુરં મહાત્મનઃ સમાહિતં ધર્મપથાનુવર્તિતમ્। નિશમ્ય રામસ્ય રણાવમર્દિનો વચઃ સુયુક્તં નિજગાદ વાનરઃ
મહાન આત્મા રામના મીઠા, વિચારપૂર્વક અને ધર્મમય વચન સાંભળીને, યુદ્ધમાં કુશળ વાનરે યોગ્ય શબ્દો કહ્યા.
શરાભિતપ્તેન વિચેતસા મયા પ્રભાષિતસ્ત્વં યદજાનતા વિભો। ઇદં મહેન્દ્રોપમભીમવિક્રમ પ્રસાદિતસ્ત્વં ક્ષમ મે નરેશ્વર
જ્યારે હું તીક્ષ્ણ બાણોથી પીડાયેલી અવસ્થામાં અજાણતાં તને કઠોર શબ્દો કહ્યા, ત્યારે મહેન્દ્ર જેવી શક્તિ અને ભયાનક પરાક્રમ ધરાવનાર રાજા, તું પ્રસન્ન થયો છે; મને માફ કરજે.