ભૂમિર્હિરણ્યં રૂપં ચ વિગ્રહે કારણાનિ ચ। તત્ર કસ્તે વને લોભો મદીયેષુ ફલેષુ વા
ભૂમિ, સોનુ, સ્ત્રીઓ અને ઝઘડાની કારણો — આ બધું લોભનું કારણ બને છે; તો મારા વનમાંના ફળોમાં તમને કયો લોભ હોઈ શકે?
નયશ્ચ વિનયશ્ચોભૌ નિગ્રહાનુગ્રહાવપિ। રાજવૃત્તિરસંકીર્ણા ન નૃપાઃ કામવૃત્તયઃ
નય અને વિનય, દંડ અને કૃપા — આ બધું રાજધર્મ છે; રાજા ક્યારેય ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તતા નથી.
ત્વં તુ કામપ્રધાનશ્ચ કોપનશ્ચાનવસ્થિતઃ। રાજવૃત્તેષુ સંકીર્ણઃ શરાસનપરાયણઃ
પણ તમે તો કામના વશ, ક્રોધી અને અસ્થિર છો; રાજધર્મમાં પણ મિશ્રતા છે અને ધનુષ્ય-બાણમાં જ મન લગાવો છો.
ન તેઽસ્ત્યપચિતિર્ધર્મે નાર્થે બુદ્ધિરવસ્થિતા। ઇન્દ્રિયૈઃ કામવૃત્તઃ સન્ કૃષ્યસે મનુજેશ્વર
ન તો તમને ધર્મમાં માન છે, ન તો અર્થમાં મન સ્થિર છે; ઇન્દ્રિય અને કામના વશ થઈને, મનુષ્યરાજ, તમે દોરી રહ્યા છો.
હત્વા બાણેન કાકુત્સ્થ મામિહાનપરાધિનમ્। કિં વક્ષ્યસિ સતાં મધ્યે કર્મ કૃત્વા જુગુપ્સિતમ્
હે કાકુત્સ્થ, હું નિર્દોષ છું, છતાં તમે અહીં મને તીરમાં મારી નાખ્યો, તો પછી ભલા લોકો વચ્ચે, આવું લાજવું કામ કરીને, તમે શું કહેશો?
રાજહા બ્રહ્મહા ગોઘ્નશ્ચોરઃ પ્રાણિવધે રતઃ। નાસ્તિકઃ પરિવેત્તા ચ સર્વે નિરયગામિનઃ
રાજા વધ કરનાર, બ્રાહ્મણ હત્યારો, ગાય મારનાર, ચોર, જીવ મારવામાં રસ ધરાવનાર, ધર્મને ન માનનાર અને પરસ્ત્રીગામી — આ બધા નરકમાં જાય છે.
સૂચકશ્ચ કદર્યશ્ચ મિત્રઘ્નો ગુરુતલ્પગઃ। લોકં પાપાત્મનામેતે ગચ્છન્તે નાત્ર સંશયઃ
પરની વાત ફેલાવનાર, કંજુષ, મિત્રનો દગાખોર અને ગુરુની પત્ની સાથે સંબંધ રાખનાર — આવા પાપી લોકો અવશ્ય દુર્ગતિ પામે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
અધાર્યં ચર્મ મે સદ્ભી રોમાણ્યસ્થિ ચ વર્જિતમ્। અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ ત્વદ્વિધૈર્ધર્મચારિભિઃ
મારા ચામડા, વાળ અને હાડકાં સારા લોકો ક્યારેય સ્વીકારતા નથી; અને મારા માંસને પણ તમારા જેવા ધર્મનિષ્ઠ લોકો ખાતા નથી.
પઞ્ચ પઞ્ચનખા ભક્ષ્યા બ્રહ્મક્ષત્રેણ રાઘવ। શલ્યકઃ શ્વાવિધો ગોધા શશઃ કૂર્મશ્ચ પઞ્ચમઃ
હે રાઘવ, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય માટે પાંચ પ્રકારના પાંચ નખવાળા પ્રાણીઓ ભોજનરૂપે માન્ય છે: શલ્ય, શ્વાવિધ, ગોધ, શશક અને પાંચમો કાચબો.
ચર્મ ચાસ્થિ ચ મે રામ ન સ્પૃશન્તિ મનીષિણઃ। અભક્ષ્યાણિ ચ માંસાનિ સોઽહં પઞ્ચનખો હતઃ
હે રામ, વિવેકી લોકો મારા ચામડા કે હાડકાંને સ્પર્શતા નથી અને મારા માંસને પણ ખાતા નથી; છતાં હું પાંચ નખવાળામાંનો એક હોવા છતાં મારી નાખાયો છું.
તારયા વાક્યમુક્તોઽહં સત્યં સર્વજ્ઞયા હિતમ્। તદતિક્રમ્ય મોહેન કાલસ્ય વશમાગતઃ
મને તારા એ સાચી અને હિતની વાત કહી હતી, પણ હું મોહમાં આવીને સમયના વશમાં થઈ ગયો છું.
ત્વયા નાથેન કાકુત્સ્થ ન સનાથા વસુંધરા। પ્રમદા શીલસમ્પૂર્ણા પત્યેવ ચ વિધર્મણા
હે કાકુત્સ્થ, તમે રક્ષક હોવા છતાં પણ ધરતી સાચે સાચી રીતે સુરક્ષિત નથી, એ રીતે જેમ સદ્ગુણવતી સ્ત્રીને અયોગ્ય પતિ મળે.
શઠો નૈકૃતિકઃ ક્ષુદ્રો મિથ્યાપ્રશ્રિતમાનસઃ। કથં દશરથેન ત્વં જાતઃ પાપો મહાત્મના
તમે कपટ, દગાખોર, નીચ અને ખોટી વિનમ્રતા ધરાવનાર છો; તો પછી, દશરથ જેવા મહાન પિતાથી તમે પાપી કેવી રીતે જન્મ્યા?
છિન્નચારિત્ર્યકક્ષ્યેણ સતાં ધર્માતિવર્તિના। ત્યક્તધર્માઙ્કુશેનાહં નિહતો રામહસ્તિના
સારા વર્તનના કડક નિયમો તોડી, સજ્જનોના ધર્મને લાંઘી અને ધર્મના અંકુશને ફેંકી દીધા પછી, હું રામ જેવા મહાન પુરુષના હાથો માર્યો ગયો છું.
અશુભં ચાપ્યયુક્તં ચ સતાં ચૈવ વિગર્હિતમ્। વક્ષ્યસે ચેદૃશં કૃત્વા સદ્ભિઃ સહ સમાગતઃ
સારા લોકો દ્વારા નિંદિત, અયોગ્ય અને અશુભ કામ કરીને, જો તમે સદ્ગણવાળાઓ વચ્ચે એ વાત કહો, તો પછી તમે શું કહેશો?
ઉદાસીનેષુ યોઽસ્માસુ વિક્રમોઽયં પ્રકાશિતઃ। અપકારિષુ તે રામ નૈવં પશ્યામિ વિક્રમમ્
હે રામ, તમે જે શૌર્ય અમારે પર બતાવ્યું, જે કેવળ નિષ્પક્ષ છીએ, એવાં દુશ્મનો સામે હું એ શૌર્ય ક્યાંય જોઈ શકતો નથી.
દૃશ્યમાનસ્તુ યુધ્યેથા મયા યુધિ નૃપાત્મજ। અદ્ય વૈવસ્વતં દેવં પશ્યેસ્ત્વં નિહતો મયા
હે રાજપુત્ર, જો તમે યુદ્ધમાં સામે આવીને મારી સાથે લડ્યા હોત, તો આજે મારી હાથે મારાઈને તમે વૈવસ્વત દેવને જોઈ શક્યા હોત.
ત્વયાદૃશ્યેન તુ રણે નિહતોઽહં દુરાસદઃ। પ્રસુપ્તઃ પન્નગેનૈવ નરઃ પાપવશં ગતઃ
પણ હું, જે દુર્લંઘ્ય છું, યુદ્ધમાં તમારો દેખાવ ન થયો ત્યારે મારી નાખાયો છું, એ રીતે જેમ પાપના વશમાં થયેલો માનવી ઊંઘમાં સાપના દંશથી મરે.
સુગ્રીવપ્રિયકામેન યદહં નિહતસ્ત્વયા। મામેવ યદિ પૂર્વં ત્વમેતદર્થમચોદયઃ। મૈથિલીમહમેકાહ્ના તવ ચાનીતવાન્ ભવેઃ
જો તમે સુગ્રીવના પ્રેમમાં મને મારી નાખ્યો, તો પહેલાં મને તમારો હેતુ કહ્યો હોત, તો હું એક જ દિવસે તમારા માટે વૈદેહીને પાછી લાવી આપત.
રાક્ષસં ચ દુરાત્માનં તવ ભાર્યાપહારિણમ્। કણ્ઠે બદ્ધ્વા પ્રદદ્યાં તેઽનિહતં રાવણં રણે
તમે જે દુષ્ટ રાક્ષસે તમારી પત્નીને અપહરણ કરી હતી, એને હું યુદ્ધમાં જીવતો પકડીને, ગળામાં બાંધીને તમારી પાસે લાવી આપત.
ન્યસ્તાં સાગરતોયે વા પાતાલે વાપિ મૈથિલીમ્। આનયેયં તવાદેશાચ્છ્વેતામશ્વતરીમિવ
મૈથિલી સમુદ્રના પાણીમાં હોય કે પાતાળમાં હોય, તમારી આજ્ઞાથી હું એને સફેદ ખચ્ચર જેવી તરત લઈને આવી આપત.
યુક્તં યત્પ્રાપ્નુયાદ્ રાજ્યં સુગ્રીવઃ સ્વર્ગતે મયિ। અયુક્તં યદધર્મેણ ત્વયાહં નિહતો રણે
મારે સ્વર્ગવાસ પછી સુગ્રીવને રાજ્ય મળવું યોગ્ય છે, પણ યુદ્ધમાં તમારે ધર્મ વિરુદ્ધ મને મારવું એ અયોગ્ય છે.
કામમેવંવિધો લોકઃ કાલેન વિનિયુજ્યતે। ક્ષમં ચેદ્ભવતા પ્રાપ્તમુત્તરં સાધુ ચિન્ત્યતામ્
હા, દુનિયા તો સમયના હાથે આવી રીતે ચલાવવામાં આવે છે; પણ જો તને કોઈ યોગ્ય કારણ હોય, તો યોગ્ય જવાબ આપવાનો વિચાર કરવો યોગ્ય છે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા પરિશુષ્કવક્ત્રઃ શરાભિઘાતાદ્ વ્યથિતો મહાત્મા। સમીક્ષ્ય રામં રવિસંનિકાશં તૂષ્ણીં બભૌ વાનરરાજસૂનુઃ
આવું કહીને, વાણરરાજના મહાન આત્માવાળા પુત્ર, જે બાણના ઘા થી પીડાતો હતો અને જેના મોઢું સુકાઈ ગયું હતું, તેણે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી રામને જોયા અને પછી ચૂપ રહી ગયો.
thumb|અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો અઢારમો સર્ગ સાંભળો.
ઇત્યુક્તઃ પ્રશ્રિતં વાક્યં ધર્માર્થસહિતં હિતમ્। પરુષં વાલિના રામો નિહતેન વિચેતસા
મૃત્યુપથ પર આવેલા વાલી દ્વારા, ધર્મ અને લાભથી ભરપૂર, પણ કઠોર શબ્દો સાથે રામને જે વાત કહેવામાં આવી, તે સાંભળીને રામ ચૂપ રહી ગયો.
તં નિષ્પ્રભમિવાદિત્યં મુક્તતોયમિવામ્બુદમ્। ઉક્તવાક્યં હરિશ્રેષ્ઠમુપશાન્તમિવાનલમ્
રામે એ વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાલી ને જોયો, જેનો તેજ ઓસરાઈ ગયો હતો, જાણે પ્રકાશ વિનાનો સૂર્ય, પાણી વિનાનો વાદળ કે શાંત થયેલી અગ્નિ હોય.
ધર્માર્થગુણસમ્પન્નં હરીશ્વરમનુત્તમમ્। અધિક્ષિપ્તસ્તદા રામઃ પશ્ચાદ્ વાલિનમબ્રવીત્
પછી રામે, જે ધર્મ, સંપત્તિ અને ગુણોથી યુક્ત અને વાનરોના સર્વોત્તમ રાજા હતો, એવા વાલી દ્વારા અપમાનિત થયા પછી, વાલી ને જવાબ આપ્યો.
ધર્મમર્થં ચ કામં ચ સમયં ચાપિ લૌકિકમ્। અવિજ્ઞાય કથં બાલ્યાન્મામિહાદ્ય વિગર્હસે
તમે ધર્મ, સંપત્તિ, કામ અને લોકમાં ચાલતા નિયમોને સમજીયા વિના, માત્ર બાળપણના અભાવથી, આજે અહીં મને કેમ દોષારોપણ કરો છો?
અપૃષ્ટ્વા બુદ્ધિસમ્પન્નાન્ વૃદ્ધાનાચાર્યસમ્મતાન્। સૌમ્ય વાનરચાપલ્યાત્ ત્વં માં વક્તુમિહેચ્છસિ
તમે બુદ્ધિશાળી વૃદ્ધો અને ગુરુઓની મંજૂરી વિના, વાનરોની ચંચળતાથી, અહીં મને કંઈક કહેવાની ઈચ્છા રાખો છો.